Predstava “Bullying Collection” Sarajevskog ratnog teatra: Između društvene angažiranosti i teatarske neskladnosti

Kao jedan od glavnih problema i centralnih neskladnosti u ovoj predstavi izdvaja se odluka o kombiniranju stranih i domaćih tekstova, odnosno onih Aleša Kurta i Nejre Babić s onima Sama Guzmana i Iana McWethyja, jer koliko god se o vršnjačkom nasilju govorilo kao o globalnom problemu, ono zasigurno nije jednako u Bosni i Hercegovini i SAD-u, jer nije isto okruženje u kojem nastaje, nije isti način i svakako nisu iste posljedice

“Bullying Collection”, Nejra Babić, Aleš Kurt, Sam Guzman, Ian McWethy; režija: Aleš Kurt; dramaturgija: Nejra Babić; scenografija: Vedran Hrustanović; kostimografija: Lena Samardžić; koreografija: Branko Potočan; muzika: Nedim Zlatar; igraju: Selma Alispahić, Ana Mija Karić, Jasenko Pašić, Maja Salkić, Sead Pandur, Davor Sabo, Adnan Kreso i Vanja Matović; produkcija: SARTR i Aparat Teatar

Piše: Mirza SKENDERAGIĆ

Na sceni Sarajevskog ratnog teatra izvedena je premijerno 13. novembra predstava Bullying Collection režisera Aleša Kurta, djelimično nastala na osnovu zbirke The Bullying Collection, u kojoj je deset mahom mladih dramatičara kreiralo deset jednočinki, a od kojih svaka na jedinstven i krajnje ličan način tretira pitanje vršnjačkog nasilja. Režiser je iz ove intrigantne kolekcije djelimično zadržao samo tekstove dvojice autora, Sama Guzmana (I Was There) i Iana McWethyja (Gray Area), te ih sjedinio s nekolicinom dramskih situacija koje su dopisali on i dramaturginja Nejra Babić. Rezultat je nova teatarska “kolekcija vršnjačkog nasilja” izuzetnog društvenog značaja, bazirana na ovdašnjem lokalnom značenju ove teme, koja na publiku djeluje emotivno, prije svega zahvaljujući sadržaju, odnosno odabiru same teme u kojoj se u današnjoj Bosni i Hercegovini mogu mnogi prepoznati, ali svojom teatarskom neskladnošću odvraća od njenog dubljeg i snažnijeg razumijevanja te je na koncu i generalizira, uopćava, “prodaje” u korist pozorišnog entertainmenta.

Predstava Bullying Collection sačinjena je od sedamnaest scena koje temu vršnjačkog nasilja tretiraju iz različitih perspektiva, a u kojima je gotovo jednak scenski prostor ponuđen roditeljima, učiteljima, psiholozima, medijima, vlastima, žrtvama i nasilnicima. Ovakva dramaturška postavka može se okarakterizirati kao apsolutno ispravna i temeljita, ali se nažalost njena djelotvornost umnogome gubi u stiliziranom režiserskom konceptu ironizirajućeg ozračja i apsurdnog značenja, a u kojem iskrene i intimne pojedinačne ispovijesti bivaju nadjačane čestim muzičkim i koreografskim “pauzama”, kao i uvjetovanošću medijskom percepcijom teme.

NEDOSTATAK ZA NEDOSTATKOM

Predstavu otvara glumac Jasenko Pašić, koji postepeno promalja ruke na svjetlo i, poput same teme vršnjačkog nasilja, iz dubokog mraka izlazi na svjetlost. On zatim predstavlja ostalih sedam glumaca, otkrivajući ih jednog po jednog ispod bijelih zastora napravljenih od medicinske gaze, a koji pojedinačno iznose svoje kratke ispovijesti o proživljenom “bullyingu”. Sve to dok se s velikih bijelih zastora sa scenografskom ulogom sliva bijela tečnost koja ukazuje na krv.

Prva na redu jeste majka, koju igra Selma Alispahić. “Nisam znala da nasilje počinje od pertli”, kaže majka govoreći o djetetu kojem su u školi nasilnici skidali pertle s tenisica. Zatim svoje “nasilje” na svjetlo glasom iznose i ostali, žrtve i nasilnici, sudionici i svjedoci. Ovakav početak, istovremeno suptilan i krajnje direktan, najavljuje predstavu u stilu ispovjednog, gotovo dokumentarističkog teatra, sa skrivenim, ali snažnim metaforičkim detaljima te scenografijom i koreografijom, nudeći gledaocima značenje koje sami moraju pronaći i prepoznati u iznesenim ispovijedima. Na tragu, recimo, uspješne predstave Hipermnezija režiserke Selme Spahić, u kojoj su u sam sadržaj unesene biografije glumaca, s ciljem da se od njih napravi jedinstvena pozorišna priča o “prešućenom” u procesu odrastanja i odnosima unutar porodice.

Ipak, teatarsko ostvarenje Bullying Collection odreklo se ne samo odlučnijeg uključivanja glumaca u kreiranje sadržaja već i jasne te precizne dramaturške strukture, u koju bi većina žrtava i učesnika u vršnjačkom nasilju mogla ugraditi i svoje poistovjećenje. Ovakva autorska odluka postaje jasna kada uslijedi prva muzička i plesna “pauza” u kojoj glumica Maja Salkić u izazovnom vešu pleše u ritmu pjesme One day in Your life u izvedbi nekadašnje muzičke zvijezde Anastacije. Iako se naslućuje namjera režisera da pojedinačne ispovijesti postepeno “najavi” tjelesnim reakcijama, to nije najjasnije provedeno s obzirom na to da predstavu otvaraju riječi i da monološke i dijaloške scene idu naizmjenično s onim koreografskim. Također, u ovakvoj dramaturškoj postavci, s “redom” ispovijesti te “redom” muzike i plesnog, odnosno koreografskog, gotovo je nemoguće razdvojiti uzrok od posljedice nastanka vršnjačkog nasilja; možda ne toliko teatarskim profesionalcima koliko onima kojima je predstava i namijenjena, što je svakako slučaj i s prethodno navedenom scenom s Anastacijinom pjesmom, čije je tumačenje među mlađom publikom, nažalost, ostalo na komentarima: “Opa!”

U ovom odnosu među scenama i suprotstavljanju onih monoloških i dijaloških s koreografskim uzročno-posljedičnu vezu moguće je prepoznati u postavljenju pitanja: zašto, koje po pravilu izostaje u društvenom tumačenju problema vršnjačkog nasilja te davanje odgovora na njega. Iako su društvene uloge nasilnika i žrtve podijeljene na više glumaca, određenu nit njihovog unutrašnjeg razvoja moguće je “uhvatiti”. Tako se, naprimjer, lik kojeg igra Davor Sabo okreće prema publici i progovara, zatim “skriva” u fizičkim, koreografskim scenama, da bi na koncu “priznao” da u nasilje “bježi” zbog nevidljivosti vlastitog postojanja te u jednoj od najuspjelijih scena, majci, tj. publici, priznaje kako je jednom u školu došao kao apsolutno nova ličnost – nova odjeće, nova frizura, novo ponašanje – a kako to niko od učenika nije primijetio. S vremenom postaje jasno da “bullying” kao lična, skrivena, stidljiva tema na teatarskoj sceni žudi za ovakvim emotivnim, iskrenim i dramatičnim pozorišnim prizorima, kakvo je “priznanje” nasilnika, iako nas predstava Bullying Collection uporno od njih odvraća i nasilno uvlači u stilizirani, čudni, zbunjujući teatarski svijet.

GLOBALNO, ALI NE I JEDNAKO

Kao jedan od glavnih problema i centralnih neskladnosti u ovoj predstavi izdvaja se odluka o kombiniranju stranih i domaćih tekstova, odnosno onih Aleša Kurta i Nejre Babić s onima Sama Guzmana i Iana McWethyja, jer koliko god se o vršnjačkom nasilju govorilo kao o globalnom problemu, ono zasigurno nije jednako u Bosni i Hercegovini i SAD-u, jer nije isto okruženje u kojem nastaje, nije isti način i svakako nisu iste posljedice. Iako je zadržan engleski naslov komada Bullying Collection, predstava je namijenjena bosanskohercegovačkoj i domaćoj publici, koja neće moći ostvariti jednaku emotivnu i racionalnu povezanost s naučnim projektom jedne srednjoškolke koji izaziva raspravu na Facebooku, iz jednočinke Gray Area, uprkos veoma uvjerljivoj i snažnoj scenskoj izvedbi, kao s, recimo, ubistvom dječaka u tramvaju.

U istom smislu moguće je tumačiti i scenu iz teksta I Was There u kojoj grupa studenata kroz razgovor rekonstruira stravični srednjoškolski masakr, a koji je, iako racionalno razumljiv, emotivno veoma dalek i teško poistovjećujući. Tako je rečenica “znam je s Engleskog”, koja ukazuje na američki način školovanja, očekivano izazvala začuđenje među mlađom, srednjoškolskom publikom, koja nije upoznata s dramskim predloškom, a koja je sa srednjoškolskim masakrima izazvanim automatskim oružjem upoznata preko medija i filmova. Ovime se nesvjesno daje prednost jednom nad drugim iskustvom vršnjačkog nasilja, što nije cilj predstave koja o jednoj temi pokušava govoriti iz univerzalne, globalne perspektive.

Da nasilje u najvećoj mjeri potječe iz društvenog okruženja, odnosno da je direktno uzrokovano državnim uređenjem i da nije i ne može biti jednako u svakoj državi, jasno dokazuju filmovi kao što je Slon (Elephant, 2003) režisera Gusa Van Santa, koji je tematski utemeljen na masakru u Columbineu, a koji već u naslovu upućuje svojevrsnu kritiku američkoj vlasti, odnosno, preciznije, Republikanskoj stranci, čiji je simbol slon, ili, recimo, kultni dokumentarac Bowling for Columbine (2002), čija je centralna teza “Ludi za oružjem”, a pomoću koje američki režiser Michael Moore pokušava utvrditi zašto je pojam zabave kod Amerikanaca neodvojiv od nasilja i oružja. Kao bolje rješenje za teatarsku obradu teme “bullyinga” nameće se ili postavljanje dramskog omnibusa u originalnom obliku ili, još smislenije, ali produkcijski zahtjevnije, kreiranje nove zbirke, u cjelovitosti sačinjene od deset tekstova domaćih mladih autora.

Na koncu, predstava Aleša Kurta posjeduje i nekolicinu etičkih i estetskih vrijednosti. Osim autorske hrabrosti za upuštanje u ovu krajnje važnu temu, u taj neodvojivi dio bosanskohercegovačke svakodnevice o kojem većina glasno šuti i ne postavlja pitanje: zašto, posebno je potrebno istaći predane, energične, iskrene glumačke interpretacije svih glumaca u predstavi, koji su igrajući više suprotnih uloga (nasilnik, žrtva, učitelj, majka) u njima uspjeli pronaći bol stvarnog čovjeka, te scenografiju i kostimografiju Vedrana Hrustanovića, odnosno Lene Samardžić, koji u ovoj predstavi, kroz materijal i uloge koje su im dodijeljene istovremeno razotkrivaju i liječe fizičke, psihološke i duhovne rane, što svakako i jeste uloga teatra.

PROČITAJTE I...

Estetski i etički model kojim se vodim sličan je u posljednjih pet predstava. Mislim da su predstave čak dodatno stilizirane, ali siže je pojednostavljen. Vjerovatno su mi dojadile metafore iz treće ruke, beskonačno intelektualiziranje, koje više štiti umjetnike-kukavice. Trudim se biti direktan. Jasan. Mogu potpuno različite priče ispričati koristeći se jezikom teatra. I usput se i zabaviti

U utorak, 12. novembra 2019. godine, u Gazi Husrev-begovoj biblioteci u Sarajevu održana je promocija Zbornika radova Alija Isaković i bosanski jezik. Promociju su organizirali Institut za jezik Univerziteta u Sarajevu i Gazi Husrev-begova biblioteka, a promotori su bili prof. dr. Dževad Jahić, prof. dr. Alen Kalajdžija, prof. dr. Uzeir Bavčić i prof. dr. Alija Pirić

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!