Šta su srpske princeze radile na bosanskim dvorovima

Važno je imati na umu to da je bosanska država u srednjem vijeku učestalo mijenjala svoje granice. Zbog toga se dio materijalnih ostataka danas nalazi na području susjednih zemalja. Pored toga, bitno je naglasiti kako je praksa izrade i podizanja stećaka prakticirana i u pograničnim dijelovima susjednih zemalja, odnosno na prostorima koji nisu ulazili u sastav srednjovjekovne bosanske države. Stećci su kroz naučne pristupe u evropskim i svjetskim okvirima neosporno prepoznati kao baština srednjovjekovne Bosne”

Enes Dedić rodio se 1988. godine u Postojni. Osnovno obrazovanje otpočeo je u Sloveniji, a završio u Sanskom Mostu, gdje završava i gimnaziju. Diplomirao je na Odsjeku za historiju Filozofskog fakulteta u Sarajevu i ondje nastavio svoje akademsko usavršavanje. Doktorsku disertaciju odbranio je 2013. godine na temu Bosansko kraljevstvo i Srpska despotovina (1402.-1459.). Za Stav govori o nedavno održanom naučnom skupu “Bosna i njeni susjedi u srednjem vijeku”, o srednjovjekovnom naslijeđu bosanske države, o stećcima i potrebi za njihovom zaštitom, o odnosima Bosne s drugim srednjovjekovnim državama…

STAV: O bosanskom srednjovjekovlju napisane su brojne knjige i radovi, kako domaćih, tako i stranih autora. Pa ipak, čini se da su razlike u tretiranju ove teme veće nego po pitanju bilo koje druge historijske teme. Zbog čega imamo tako raznolike naučne poglede na bosansko srednjovjekovlje?

DEDIĆ: Historija srednjovjekovne Bosne proučava se skoro dva stoljeća. Knjige i članci koji tretiraju srednjovjekovnu problematiku nastajali su u različitim vremenima i okolnostima, te je nužno uzeti u obzir činjenicu kako kontekst vremena u kojem historičar djeluje neminovno ostavlja utjecaj i na historiografske konstrukcije. Međutim, to je samo jedan od razloga pravog raskoša različitih pogleda na bosansko srednjovjekovlje. Neminovno je istaći kako i danas uporedo egzistira više historiografskih škola koje se bave ovom problematikom i učestalo nude različita viđenja krucijalnih pitanja. Još jedan od razloga različitih prikaza historije srednjovjekovne Bosne ogleda se u pomanjkanju prvorazrednih historijskih izvora, pri čemu se stvara prostor za slobodnije rekonstrukcije događaja i procesa, odnosno za manipulaciju historijskom istinom. Razlike u ovim tumačenjima nisu uvijek plod ličnih ili ideoloških ambicija, one su često uvjetovane neznanjem ili nedovoljnim razumijevanjem problematike s obzirom na potrebno obrazovanje i iskustvo u pravilnom čitanju i interpretaciji srednjovjekovnih izvora.

STAV: Zašto je pitanje ustanovljivanja istine o srednjovjekovlju važno? Je li ova tema podložnija ideologizaciji od nekih drugih tema?

DEDIĆ: Srednjovjekovna epoha period je u kojem su kreirani embrioni državnih organizama na području Evrope, te su ove države u toku srednjeg vijeka i kasnijeg perioda doživljavale daljnji razvoj i transformaciju. Takav je slučaj i sa zemljama Jugoistočne Evrope. Zbog te činjenice, ovaj je period iz današnje perspektive iznimno osjetljivo područje za istraživanje i rekonstrukciju događaja. Ustanovljivanje istine o ovom periodu problem je s kojim se susreću brojni narodi u Evropi i taj je proces i dalje aktuelan. Vrlo je važno u istraživanju ove epohe razdvojiti dnevnopolitička okrilja od putokaza koji pružaju prvorazredni i vjerodostojni izvorni materijali. Ideološkim ili bilo kojim drugim negativnim i neutemeljenim tretiranjem srednjovjekovlja moguće je implantirati teze o razvoju jedne države koje će se onda manifestirati i na proučavanje ostalih historijskih perioda, čime se pravi dodatna šteta historijskoj nauci.

STAV: Jesu li naučnicima koji se bave ovom temom danas dostupni relevantni izvori za rekonstrukciju cjelovite slike o srednjem vijeku u Bosni, o Crkvi bosanskoj, stećcima i autohtonim stanovnicima Bosne? Gdje su sve razbacani izvori za ovu temu?

DEDIĆ: Još u početnoj fazi istraživanja historije srednjeg vijeka uočena je potreba za objavljivanjem izvornog materijala. Do danas je objavljeno više zbirki ćiriličnih izvora koje, između ostalog, sadrže i podatke o Bosni. U novije vrijeme posebno je značajan poduhvat Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, koja je publicirala prvu knjigu izvora za historiju srednjovjekovne Bosne, u okviru koje je objavljena serija izvora iz Državnog arhiva u Dubrovniku. Na prostoru Bosne i Hercegovine danas se nalazi samo nekoliko povelja koje potječu iz vremena srednjovjekovne Bosne te su za ozbiljnije bavljenje ovom problematikom iznimno važni arhivi susjednih država od kojih prednjače arhivi u Dubrovniku, Veneciji, Budimpešti, Zadru, Kotoru i Napulju. Neobjavljeni izvori iz srednjeg vijeka pisani latinskim i italijanskim jezikom predstavljaju izuzetno težak materijal za čitanje, prevođenje i razumijevanje. Povećanje dostupnosti ovog izvornog materijala moguće je samo posredstvom sistematskog publiciranja arhivskih ispisa.

STAV: Šta je danas s naslijeđem srednjovjekovne Bosne? Kako gledate na činjenicu da su stećci uvršteni na UNESCO-ovu Listu kulturne baštine kao “zajednička baština” Bosne i Hercegovine, Srbije, Hrvatske i Crne Gore?

DEDIĆ: Važno je imati na umu to da je bosanska država u srednjem vijeku učestalo mijenjala svoje granice. Dok je u prvobitnoj fazi svog razvoja ona zauzimala samo prostor današnje centralne Bosne, u periodu kasnog srednjovjekovlja Bosna se protezala na veće teritorijalne okvire nego današnja Bosna i Hercegovina. Zato se dio materijalnih ostataka danas nalazi u granicama susjednih zemalja. Pored toga, bitno je naglasiti kako je praksa izrade i podizanja stećaka prakticirana i u pograničnim dijelovima susjednih zemalja, odnosno na prostorima koji nisu ulazili u sastav srednjovjekovne bosanske države. Radilo se o transferu kulturološkog obrasca koji je kreiran u Bosni. Stećci su kroz naučne pristupe u evropskim i svjetskim okvirima neosporno prepoznati kao baština srednjovjekovne Bosne. Uvrštavanje stećaka na UNESCO‑ovu Listu kulturne baštine predstavlja najviše priznanje za ovaj kulturni fenomen. Pored obimne naučne literature, stećci nisu do kraja istraženi i u okviru te teme nudi se prostor za daljnja interdisciplinarna istraživanja. Također je veoma važno i pitanje našeg današnjeg odnosa prema stećcima, te očuvanje i restauracija stećaka čiji je broj iz dana u dan sve manji.

STAV: Kako ocjenjujete projekte “Mladinske knjige” koji se tiču srednjovjekovne Bosne?

DEDIĆ: Projekti “Mladinske knjige” koji su realizirani proteklih godina i koji će, prema njihovim najavama, biti realizirani ove godine predstavljaju pozitivan iskorak u približavanju i razumijevanju prilika u srednjovjekovnoj Bosni. Te će publikacije biti zanimljive i široj čitalačkoj publici. Njihovi su autori profesori s Filozofskog fakulteta u Sarajevu čija su naučna dostignuća priznata u evropskoj historiografiji. S ovim projektima postavljeni su novi standardi u prezentaciji historije ovog doba koji idu ukorak s evropskom izdavačkom produkcijom.

STAV: Prema rezultatima ranijih istraživanja, bračne veze vladara, vlastelina i princeza iz bosanske države uspostavljene su s velikim brojem zemalja poput Srbije, Ugarske, Bugarske, Bizanta, Njemačke i Firence. U fokusu Vašeg izlaganja na naučnom skupu “Bosna i njeni susjedi u srednjem vijeku” prikazane su bračne veze Bosanskog kraljevstva i Srpske despotovine u 15. stoljeću. Kakva je bila politička pozadina tih veza?

DEDIĆ: Tokom 15. stoljeća došlo je do uspostavljanja više bračnih veza koje su se direktno odrazile i na političke odnose Bosanskog kraljevstva i Srpske despotovine. Ova linija podrazumijeva udaju nekoliko princeza sa srpskog vladarskog dvora za bosanske prinčeve i vlasteline, ali isto tako i one brakove koji su osmišljeni i realizirani kao direktna posljedica političkih odnosa ovih dviju zemalja. Pored toga, u domenu ove teme svrstavaju se i veze princeza iz Despotovine s bosanskim dvorovima. Rezultati istraživanja ukazuju kako su se na bosanskim dvorovima u 15. stoljeću nalazile srpske princeze Jelena Lazarević i Jelena (nazivana i Mara) Branković, te kako je učestalo u Bosni boravila i Olivera, kćer kneza Lazara i sestra despota Stefana. Najupečatljivija bračna veza između dvorova u Bosni i Srbiji ostvarena je kroz prizmu bračnog ugovora bosanskog princa i prijestolonasljednika Stjepana Tomaševića i Jelene (Mare), kćerke despota Lazara Brankovića. Radilo se o vremenu kada je Srpska despotovina bila pod snažnim osmanskim napadima. Najraniji podaci koji ukazuju na potencijalno vjenčanje potječu iz aprila 1458. godine. Pokušaj vezanja gotovo okupirane Despotovine za Bosansku kraljevinu odgovarao je bosanskim, ugarskim i srpskim interesima. Stjepan Tomašević je između polovine februara i polovine marta 1459. godine otputovao iz Bobovca u Smederevo. Po dolasku u Smederevo, proglasivši se despotom, bosanski princ je 21. marta preuzeo vlast. Vjenčanje Stjepana i Jelene upriličeno je 1. aprila, čime je bosanski prijestolonasljednik formalno utemeljio legitimitet svoje vlasti nad Despotovinom. Zbog snažnih osmanskih napada, bosanska uprava nad Despotovinom održana je do 20. juna 1459, kada je Stjepan Tomašević s tek vjenčanom suprugom napustio Smederevo i vratio se u Bosnu. Nakon tromjesečne bosanske vladavine nad Despotovinom, godinama ranije komadana i oslabljena država doživjela je svoj kraj. Nedavno vjenčani Stjepan i Jelena su se od sredine 1459. nalazili u Jajcu, a srpska princeza iz roda Brankovića postala je novembra 1461. godine bosanska kraljica prilikom krunisanja njenog muža Stjepana Tomaševića za bosanskog kralja.

STAV: S kime je Bosna u srednjem vijeku održavala intenzivne kontakte i kako su se oni realizirali kada govorimo o kretanjima na političkoj, društvenoj, ekonomskoj i religijskoj sceni tog vremena?

DEDIĆ: Prvi pisani tragovi o bosanskoj državi nude podatke i o međusobnim odnosima ove zemlje sa susjedima, što ukazuje na višeslojnu i duboku međusobnu povezanost država na prostoru Jugoistočne Evrope još od perioda ranog srednjeg vijeka. Intenziviranje odnosa Bosne i susjednih zemalja moguće je pratiti od 14. stoljeća, kada dolazi do širenja bosanske države, razvoja trgovine i rudarstva te otvaranja Bosne prema evropskim dvorovima. Kada promatramo kontakte koje su bosanski vladari, vlastelini, prinčevi i princeze ostvarili, možemo tvrditi kako je teško navesti neku od evropskih zemalja s kojom Bosna i njeni stanovnici nisu ostvarili izravne dodire. Iako je broj sačuvanih povelja i pisama bosanskih vladara i vlastele iznimno mali, izvori drugih država ukazuju na živu, aktivnu i pravovremenu korespodenciju o različitim problemima. Najfrekventnije veze bosanska država ostvarivala je s geografski najbližim susjedima, poput Dubrovačke republike, Srbije, Hrvatske, Ugarske, te posljednjih decenija svog postojanja i s Osmanskim carstvom. Karakter i kvantitet ovih odnosa učestalo se mijenjao. Uprkos tome, moguće je izdvojiti nekoliko osnovnih crta i konstatirati kako su odnosi s Dubrovčanima imali izražen ekonomski karakter, s Ugrima i Osmanlijama prevladavali su politički odnosi, dok su s Rimskom kurijom vođeni višestoljetni odnosi religijskog karaktera.

STAV: Vaša doktorska disertacija Bosansko kraljevstvo i Srpska despotovina govori o odnosima Bosne i Srbije u 15. stoljeću. Jesu li se i tada osjećale teritorijalne pretenzije na Bosnu od susjedne Srbije?

DEDIĆ: Bosansko kraljevstvo i Srpska despotovina predstavljaju posljednje srednjovjekovne državne organizme uspostavljene na bosanskom i srpskom političkom prostoru u srednjem vijeku. Istraživanja prvorazrednih izvornih pokazatelja definirala su Bosnu i Srpsku despotovinu u 15. stoljeću kao dva različita politička, vjerska i kulturna srednjovjekovna državna subjekta, čiji su međusobni odnosi bili promjenjivog intenziteta i kvalitete. Međusobne odnose Bosne i Despotovine od 1402. do 1459. godine u najvećoj mjeri karakteriziraju ustaljeni principi susjedskih odnosa kasnofeudalne epohe. Riječ je o dvjema državama koje nisu bile povezane međusobnom vezom vazalstva i sizerenstva, posjedovale su zajedničku granicu podložnu učestalim promjenama, imale su međusobne obračune, sukobe i saveze te zajedničke prijatelje i neprijatelje u vanjskopolitičkom nastupu. Nakon dodatnih dopuna i korekcija, disertacija će biti publicirana u obliku monografije te će biti dostupna čitaocima. Pored naučne obrade Bosne i Srpske despotovine u 15. stoljeću, za formiranje jasnije slike kompletnih odnosa Bosne i Srbije nužna je i kvalitetna obrada međusobnih odnosa ovih zemalja od 10. do početka 15. stoljeća.

Sljedeći članak

Zašto smeta Amar Osim

PROČITAJTE I...

: Oko pet hiljada vojnika s područja Srebrenice služilo je u Prvom svjetskom ratu. Poginulo ih je hiljadu. Podaci o njima mogu se pronaći u Državnoj biblioteci Austrije. Oni koji su se vratili s ratišta pričali su o ratnim danima, stradanju, teškim trenucima, bitkama i zarobljavanju. Stotinu godina poslije, još se u srebreničkim selima pričaju nevjerovatne priče o povratnicima iz Prvog svjetskog rata

Časopis je zamišljen da se pojavljuje u četiri sveske i četiri broja u toku godine kako bi mogao da prati sva aktuelna dešavanja. I zaista je u prvih deset godina svog izlaženja zadovoljio primarnu namjenu, da informira raznoliku publiku o svim važnim segmentima koji su važni za Bošnjake. U ovih prvih deset godina smo donosili ozbiljne naučno-istraživačke radove, književne uratke bošnjačkih klasika, kanonskih pisaca, preko recentne književnosti i mladih pisaca, potom tekstova iz oblasti historije, historije književnosti”

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!