Iran, koji je među prvim zemljama Bliskog istoka usvojio digitalne tehnologije, tokom protekle tri decenije prešao je put od potpune liberalizacije do uvođenja složenih sistema državne kontrole i nadzora nad mrežnim saobraćajem.

Iranski univerziteti su se priključili globalnoj mreži 1993. godine, čime je Iran postao druga zemlja u regionu, nakon Izraela, koja je integrirala internet u svoj sistem. U početnoj fazi, iranska vlada nije nametala restrikcije, procjenjujući da će slobodan pristup mreži doprinijeti naučnom istraživanju i distribuciji vjerskih tekstova.

Do početka 2000-ih, internet je postao značajan faktor u iranskom društvu. Godine 2001. u Teheranu je radilo približno 1.500 internet klubova, a uslijedio je i masovan razvoj blogerske zajednice na perzijskom jeziku. Ova digitalna aktivnost bila je povezana s reformističkim političkim strujama koje su težile liberalizaciji društvenih aspekata.

Uvođenje regulatornih mjera

Prve institucionalne mjere cenzure uvedene su 2001. godine kada su iranski sudovi preuzeli nadležnost nad pružaocima internet usluga (ISP), uvodeći standarde monitoringa. Nakon 2003. godine, nadzor je intenziviran, što je uključivalo i prva hapšenja blogera zbog objavljenog sadržaja.

Politički diskurs o internetu bio je prisutan i tokom predsjedničkih izbora 2005. godine. Kandidat Mahmoud Ahmadinejad tada je kampanju gradio na obećanjima o smanjenju ograničenja u digitalnom prostoru. Međutim, u istom periodu raste utjecaj stranih medija, poput servisa BBC na perzijskom jeziku, što je iranska administracija počela definirati kao element soft rata usmjerenog protiv države.

Nakon masovnih protesta Zelenog pokreta 2009. godine, došlo je do značajne promjene u upravljanju internetom. Pristup platformama Facebook i Twitter je onemogućen, a Revolucionarna garda (IRGC) postala je većinski vlasnik Telekomunikacijske kompanije Irana, glavnog pružaoca internet usluga.

U periodu od 2011. do 2012. godine, formirane su specijalizirane jedinice cyber policije i Vrhovni savjet za cyberspace. Ovi organi su centralizirali regulaciju interneta pod direktnu nadležnost vjerskih, a ne civilnih vlasti. Nadzor je nastavljen i tokom mandata predsjednika Hassana Rouhanija, uz uvođenje sistema u kojem dobrovoljci prijavljuju kršenja pravila govora pravosudnim organima.

Nacionalni "halal" internet

Od 2011. godine, Iran razvija "Projekt nacionalnog interneta", čiji je cilj stvaranje izdvojenog digitalnog ekosistema. Ovaj sistem bi državi omogućio potpuni uvid u sav domaći saobraćaj i kontrolu nad podacima korisnika. U maju 2019. godine, zvaničnici su izvijestili da je sistem završen u iznosu od 80 posto.

Najobuhvatnija primjena ovih kontrolnih mehanizama zabilježena je u novembru 2019. godine tokom protesta zbog rasta cijena goriva. Vlasti su tada obustavile pristup internetu u cijeloj zemlji na 90 sati, što je ocijenjeno kao jedna od najopsežnijih blokada te vrste. Prema dostupnim izvještajima, prekid komunikacija u tom periodu otežao je koordinaciju demonstranata i protok informacija o događajima na terenu.

Trenutna situacija

Uprkos restrikcijama, procjenjuje se da u Iranu danas ima 56 miliona redovnih korisnika interneta, što je oko 70 posto populacije. Korisnici se često služe alatima za zaobilaženje filtera kako bi pristupili blokiranim platformama. Instagram i Telegram ostaju najkorišteniji servisi s desetinama miliona korisnika, iako su pod stalnim nadzorom državnih organa.

Istovremeno, zabilježen je trend u kojem iranski državni zvaničnici aktivno koriste platforme koje su građanima zvanično nedostupne. Primjera radi, predsjednik Rouhani, vrhovni vođa Ali Khamenei i bivši predsjednik Ahmadinejad koriste Twitter za diplomatiju i širenje zvaničnih stavova na engleskom jeziku. Pored zvaničnih profila, zabilježeno je i postojanje širih digitalnih kampanja i mreža koje služe za promociju državnih interesa na globalnom nivou.