Na današnji dan 28. marta 1945. godine, prema naređenju ustaškog upravitelja grada Maksa Luburića, na Marijin Dvoru je obješeno 55 građana Sarajeva. Bilo je to tačno sedam dana uoči bijega ovog patološkog ubice pred partizanskim jedinicama koje su se približavale gradu. Od 18. februara do 4. aprila Luburić je sa svojim ustašama provodio najgori teror nad građanima Sarajeva. U tom kratkom periodu od mjesec i po ubijeno je 323. Sarajlija.   

Tako je bilo i 28. marta 1945. godine. Vješanjem Sarajlija u centru grada Luburić je želio izazvati strah, a izazvao je još veći bijes i otpor građana. Tako je maloljetni Sarajlija Halid Nazečić odlučio da izvrši atentat na Luburića. Halid je smatrao Luburića najgorim ubicom i sam je vršio pripreme za atentat. Jednog martovskog dana, Luburić je u zgradi Narodnog pozorišta na Obali pripremio neku svečanost. Halid je to saznao, uzeo pištolj i uspio da se progura sa još jednim skojevcem među građane koji su bili okupljeni pred zgradom Sarajevskog pozorišta. U momentu kada mu se Luburić približio, Halid je trgnuo pištolj. Ometen je za trenutak od gomile i nekoliko Luburićevih tjelohranitelja je skočilo na njega. Razoružan je i odveden u ustaško mučilište u tzv. Berkovića vili.

Tu je mučen i podlegao u najgorim mukama.

Teror laži

Desetljećima su se po nekim evropskim novinama mogle naći fotografije obješenih na Marijin Dvoru u Sarajevu, gdje se tvrdilo da se isključivo radi o Srbima. Sudbina Sarajeva i Bosne je da se nikada neće osloboditi terora laži, koja ovaj narod ubija stoljećima. U jeku najgoreg granatiranja Sarajeva 1992., u francuskim novinama je objavljena slika obješenih, po njima Srba 1941. Koliko se sjećam ta objava se podudarala sa posjetom Sarajevu francuskog predsjednika Francoisa Mitterranda. Francuski predsjednik je prema memoarima Bernarda- Henri Levyja bio bajagi veliki srbofil. Možda je tačnije da se Mitterrand plašio dokumenata koje je posjedovala jugoslavenska UDB-a, koja je povremeno izvlačila kompromitirajuće dossiere tadašnjih evoropskih političkih lidera. Francois Mitterrand je bio u nacističkim jedinicama i imao razloga za zabrinutost.

Vjekoslav Luburić (drugi s lijeve strane)

Tako je sedamdesetih izvučen dossier Kurta Waldheima, generalnog sekretara Ujedinjenih nacija, pa je njegov nacistički period sa svim detaljima i fotografijama objavljen kao special u beogradskim medijima.

 Beogradski mediji su davnim šezdesetih znali donijeti fotografije objašenih Sarajlija sa tvrdnjom da se radi o Srbima.

Uglavnom, tačno je jedino da su u Sarajevu među obješenim dvije trećine antifašista Bošnjaka muslimana, kao što tu ima Hrvata, Srba pa i Čeha, pripadnika i saradnika partizanskog pokreta   

Tog marta 1945. na Marijin Dvoru su obješeni: Omer Fazlić, Ragib Sarić, Ćamil Skando, Muradin Čobo, Hajro Hadžović, Mahmut Arslanagić, Hamid Avdić, Mustafa Spahalić, Hamid Talović, Hasan Hajdarević, Alija Meretlić, Salih Mujkanhodžić, Ahmed Vilogorac, Šućrija Lukavac, Afan Opijač, Huso Islamović, Lutvija Šaran, Pašo Avdić, Salko Zubčević, Avdo Mulahasanović, Edhem Kusturica, Pavle Pavlin, Anđa Buđen, Ragib Kreho, Omer Delalić, Edhem Sarić, Muhamed Potogija, Mehmed Karamehmedović, Suljo Pašić, Stanko Rojnik, Kasim Sarić, Žarko, Veljko i Zora Odović, Mane Levmajić, Ana (Anka) Pauković, Štefanija Čerkez, Ilijas Smajlagić, Stanislav Keško, Hašim Šukrin, Ines Samardžić, Hamdija Hodžić, Mustafa Ćemalović, Marinko Tuševljak, Dušan Močević, Vladimir Mirković, Milan Živak, Mićentije Tadić, Milosav Mikailović, Joco Likić, Miloš Čikić, Milorad Petrović, Borivoj Perić, srednjoškolci Vidoje Stević i Slobodan Nikolić.

Vijest o vješanju brzo se proširila Sarajevom. Najbolji pregled stravičnog događaja imali su putnici tramvaja koji je prolazio drugom stranom ulice. Građani, puni revolta, reagirali su najčešće bučno i sa bijesom. Ustaše su pretpostavljale pobunu, pa su u svaki tramvaj ubacivali po jednog ili više agenata koji bi odmah hapsili one koji reaguju. Tako je, prema svjedočenju vozača tramvaja Petra Jurića, mlada kondukterka Ružica Seibol odvedena i likvidirana samo zato što je rekla: "Šta ovo rade, pobogu?"

Pored obješenih stajale su naoružane ustaše da pucaju ako bilo ko priđe. Mnogi su i po nekoliko puta prolazili u namjeri da prepoznaju - rođaka, komšiju ili, pak, druga. Tako je i kćerka obješenog Mustafe Ćemalovića, 19-godišnja Adila, došla da posljednji put vidi oca. Nije mogla izdržati da ne potrči i još jednom zagrli roditelja. Na njenu sreću, spotakla se i pala. U tom momentu, iz mašinke jednog ustaše rafal je prešao iznad njene glave. Bilo je čudo da je ostala živa.

Interesantna je i sudbina Ane Pauković, premda na spomeniku piše Anka. Ona je bila majka braće Ivice i Brace Paukovića, koji su dosta uradili za partizanski pokret. Obješena je na Marin Dvoru, kao učesnik NOP-a. "Porodica Pauković, bila nam je od neprocjenjive važnosti", rekao je jedan od učesnika ilegalnog rada u Sarajevu.

U zadnjim danima Luburićevog terora ubijene su najuglednije Sarajlije: Josip Foht, Mesud Džemidžić, Nasiha Mehmedbašić, Nikola Golumbić, Abid Ganibegović, Miroslav Štromar i Safet Šarenkapa.

"Komanda 100" i Gestapo

U višetomnoj knjizi "Sarajevo u revoluciji", urađenoj naučnohistorijski, govori se o ovom zločinu i detaljima vješanja u centru Sarajeva. To djelo, izdato 1981., suzbilo je dotadašnje tvrdnje beogradskih nacionalističkih medija da su u centru Sarajeva tog 28. marta 1945. godine isključivo obješeni Srbi.

Kako rekoh, te laži su prenosili brojni zapadnoevropski mediji. Autori knjige "Sarajevo u revoluciji" su legendarni Titovi partizani Nisim Albahari, Dragutin Braco Kosovac, Džemil i Nedim Šarac, Vaso Radić, Dane Olbina. Oni su pronašli brojna dokumenta u štabovima ustaša i četnika u kojima stoje i priče poput one o mladiću Žarku Odoviću. Njega je angažirao četnički pukovnik Gojko Borota, koji je rukovodio tzv. "Komandom 100", obavještajnom službom, koja je svoje ljude ubacila u Sarajevo. Dio te službe bila je grupa "ravnogorska omladina", koju je organizovao upravo Žarko Odović, nekada đak Prve gimnazije u Sarajevu. U knjizi "Sarajevo u revoluciji" se otkriva:

- Žarko je boravio jedno vrijeme u "Komandi 100", bio je na dužnosti blagajnika, ali je istovremeno obučavan za obavještajni rad, pa ga je četnički vojvoda Borota poslao u grad da organizuje četničku omladinu. Manju organizaciju je postavio na principu trojki i petorki, povezanih u piramidu. Formirane su četiri grupe, a svaka grupa je imala svoju šifru i podšifru. To su bili, pretežno, đaci srednjih škola. Ova omladinska četnička organizacija imala je zadatak da rastura četnički propagandni materijal po gradu, da prikuplja pomoć za četnike, da prikuplja podatke o političkoj situaciji, o držanju pojedinih ličnosti, o radu i aktivnosti ustaške policije, ali najvažniji zadatak je bio da se prikupljaju podaci i prati rad organizacija NOP-a. Odović je iscrpne podatke slao Boroti o članovima KPJ, SKOJ-a i simpatizerima NOP-a, o aktivnosti pojedinih uglednih ličnosti koji imaju veze sa NOP-om itd. Sve te izvještaje Borota je dostavljao Gestapou.

Tako u jednom pismu Borota daje nalog Odoviću: "...Spisak komunista odmah mi pošalji, jer imaju Nijemci najozbiljniju namjeru da ih hapse i gospodin profesor Rudolf Troj, se ljuti što mu taj spisak nisam donio odmah poslije sastanka..."

Da bi ubrzao rad, Borota je povezao Odovića sa oficirima Gestapoa, pa im je on neposredno predavao podatke o organizacijama NOP-a i dogovarao se o zajedničkim akcijama. U jednom pismu Odović izvještava Borotu: "...Nastavak spiska primio sam i sinoć ga predao. Gospodin Fruik mi je kazao da je prvi spisak već preveden, pa će i ovaj odmah prevesti i postupiti po ovome..."

Ustaška obavještajna služba ubrzo je otkrila ovu četničku grupu, pa je uhapsila Žarka Odovića. I pored velike intervencije Gestapoa, ustaše su Odovića objesile na Marindvoru, stoji u knjizi "Sarajevo u revoluciji". Sa sinom su obješeni i roditelji Žarka Odovića, Veljko i Zora, koji su optuženi da su bili saučesnici u ovoj saradnji sa četničkom organizacijom Gojka Borote. Većina omladinaca iz ovih grupa je uspjela je da izbjegne iz grada u Radavu, pa ih je Borota rasporedio u svoje jedinice, a jednu grupu je poslao na politički kurs u Rudo. Postoje podaci da su i još dvoje obješenih omladinaca iz istočne Srbije bili pripadnici četničke omladine koju je angažirao Odović. Svi ostali obješeni 28. marta su bili partizanski saradnici ili otvoreni protivnici ustaškog režima. Mnogi sarajevski ilegalci koji su završili kao žrtve okupatorskog terora su bili izdati Nijemcima od Odovića, koji je obješen kao saradnik okupatora, a čije se ime nalazi na spomeniku pored Filozofskog fakulteta.

Danas su sva imena zajedno, na velikom spomeniku u parku pored Filozofskog fakulteta. I onih patriota koji su časno živjeli i onih koji su ih denuncirali i tako osudili na smrt.