Malo je poznato da je Sarajevo još krajem 19. stoljeća bilo domaćin jednog od najznačajnijih međunarodnih naučnih skupova svog vremena. Od 15. do 21. augusta 1894. godine u gradu je održan Kongres arheologa i antropologa, na kojem su se okupili vodeći evropski stručnjaci kako bi iz prve ruke upoznali senzacionalna arheološka otkrića iz Bosne i Hercegovine.

Među njima su bili nalazi iz Butmira, Glasinca, Ripča i Donje Doline – lokaliteta koji su u to vrijeme izazivali veliko interesovanje evropske naučne javnosti i otvorili potpuno novo poglavlje u proučavanju prahistorije jugoistočne Evrope. Kongres je bio jedinstven i po tome što učesnici nisu ostali samo u konferencijskim salama, već su obilazili arheološka nalazišta i prisustvovali iskopavanjima, što je tada predstavljalo inovativan način povezivanja naučne teorije i terenskog rada. Upravo zahvaljujući tom događaju, Sarajevo se našlo na mapi najvažnijih evropskih naučnih centara, a otkrića iz Bosne i Hercegovine postala su dio međunarodnih arheoloških istraživanja.

Više od 130 godina kasnije, u intervjuu za magazin Stav, direktorica Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine Ana Marić govori o tome zašto je ovaj kongres bio prekretnica za domaću arheologiju, kako je svijetu predstavljena butmirska kultura i zbog čega njegov značaj ni danas nije izgubio na važnosti.

Koliko je značajno to što je Sarajevo u augustu 1894. godine bilo domaćin Kongresa arheologa i antropologa? Može li se reći da je to bio jedan od najvažnijih naučnih događaja u Evropi krajem 19. stoljeća?

Zemaljska vlada je između 15. i 21. 08. 1894. godine u Sarajevu organizirala Svjetski kongres arheologa i antropologa, s ciljem predstavljanja rezultata istraživanja prethistorijskih lokaliteta u Bosni i Hercegovini. Naime, u godinama neposredno nakon osnivanja Zemaljskog muzeja za Bosnu i Hercegovinu (1888. godine), uslijedila su sistematska istraživanja lokaliteta koji su postavili temelje proučavanju prethistorijske arheologije, ali i skrenuli pažnju na naše kulturno naslijeđe. U prvom redu tu treba spomenuti neolitsko naselje u Butmiru kod Sarajeva, tumule na Glasincu, sojenice u Ripču kod Bihaća i Donjoj Dolini kod Bosanske Gradiške, te japodske nekropole u dolini Une kod Bihaća. Učesnici kongresa, redom vodeći stručnjaci tog vremena, upoznati su sa značajem tih lokaliteta, nalazima koji su otkriveni, te su ih tom prilikom i obišli, što je dokumentirano serijom fotografija.

Ko su bili učesnici kongresa i zbog čega je upravo Sarajevo izabrano za domaćina? Koliku je ulogu u tome imalo otkriće neolitskog naselja u Butmiru?

Pored domaćih arheologa, poput Ćire Truhelke i Franje Fiale, Kongresu su prisustvovali najugledniji arheolozi i antropolozi tog vremena: Luigi Pigorini iz Rima, Josef Szombathy iz Beča, Oscar Montelius iz Štokholma i drugi, njih ukupno 16 iz Engleske, Švedske, Švicarske, Njemačke, Francuske i Austro-Ugarske. Uz glavni cilj – upoznavanje evropske kulturne i naučne javnosti s dotad nepoznatim prethistorijskim nalazima i lokalitetima, za organizaciju Kongresa sigurno je postojala i politička pozadina u vidu promocije kulturne politike Austro-Ugarske na ovom prostoru Balkana.

Koji su najvažniji zaključci i rezultati kongresa? Kako je ovaj događaj utjecao na međunarodni ugled Sarajeva i Bosne i Hercegovine u arheološkim krugovima, i svijetu općenito?

Novim saznanjima sa Kongresa prvi put je stručnoj i naučnoj javnosti predstavljena prethistorija s prostora današnje Bosne i Hercegovine, čime je zapravo započelo istraživanje tog bogatog dijela prošlosti. Jedan djelić Evrope, koji je dotad bio u potpunosti nepoznat, sad je predstavljen s vrhunskim lokalitetima i nalazima, koji nadilaze lokalnu važnost. U tom smislu Kongres je imao veliki utjecaj na naučni ugled Muzeja i naše zemlje, što je sasvim sigurno dalo poticaj za daljnje rezultate.

Da li je organizacija ovog velikog naučnog skupa doprinijela ubrzanju izgradnje i otvaranja zgrade Zemaljskog muzeja BiH ili je njegov značaj bio više simboličan i naučni?

Fokus Kongresa više je bio orijentiran prema stručnim i naučnim postignućima, te djelomično na promociju autro-ugarske kulturne politike. Muzej je u tom trenutku bio smješten u zgradi Penzionog zavoda na Katedralnom trgu, no vremenom, kako su rasle zbirke, tako je i nastala potreba za novim, većim, prikladnim prostorom. Izgradnja kompleksa u kojem se Muzej i danas nalazi počela je 1909. godine, dakle, 15 godina nakon održavanja Kongresa, što je dug vremenski raspon. Ipak, možda ne trebamo u potpunosti odbaciti ideju da je i za potrebe pregovora o izgradnji korištena činjenica da je održan kongres.

Danas se često govori o Butmirskoj kulturi. Koliko je upravo ovaj kongres doprinio tome da ona postane poznata evropskoj i svjetskoj naučnoj javnosti?

Butmirska kultura je dobila naziv prema eponimnom lokalitetu u Butmiru kod Sarajeva, koji je istraživan u razdoblju između 1893. i 1896. godine (uz nekoliko kasnijih kampanja, iz 20. stoljeća). Riječ je o najznačajnijoj kasnoneolitičkoj autohtonoj kulturnoj pojavi u slivu rijeke Bosne, koja se primarno odlikuje specifičnim ornamentalnim sistemom i bogatstvom figuralne plastike. Prvi put je predstavljena upravo na Kongresu, učesnici su obišli i sami lokalitet tokom iskopavanja, a dva toma velike monografije objavljeni su neposredno nakon Kongresa – 1895. i 1896. godine. Kongres je sasvim sigurno predstavio butmirsku kulturu svijetu te doprinio njenom daljnjem istraživanju.

Da li su neka od prijateljstava ili naučne saradnje ostvarene tokom kongresa kasnije dovele do novih arheoloških istraživanja u Bosni i Hercegovini?

Postoji jedan izvrstan primjer uspostavljene naučne suradnje nakon Kongresa. Naime, u arhivu Odsjeka za dokumentaciju Odjeljenja za arheologiju Zemaljskog muzeja BiH sačuvano je pismo švedskog arheologa Oscara Monteliusa poslano Franji Fiali, kao dio prepiske. Fiala je pisao Monteliusu s pitanjem poznaje li jedan specifičan tip fibule koji je otkrio prilikom iskopavanja na Glasincu, a Montelius je odgovorio kako mu nije poznat, ali da je sigurno nastala pod grčkim utjecajem (pismo se može vidjeti u sklopu stalne izložbe “Bosna i Hercegovina u prethistorijsko doba”). Zanimljivost je i to da je kasnije, taj konkretan tip fibule dobio naziv “fibula tipa Štrpci”, prema drugom lokalitetu, također u Bosni i Hercegovini. Primjer nam pokazuje kako su kontakti, uspostavljeni prilikom susreta, nastavljeni i održavani i dalje, što je generalna praksa i danas u naučnom svijetu.

Kada danas, više od 130 godina kasnije, pogledamo unazad, može li se reći da je taj kongres bio jedan od najvažnijih trenutaka u historiji Zemaljskog muzeja BiH?

U kontekstu prethistorijske arheologije kod nas, lako je izdvojiti dva “zlatna” razdoblja – prvo na samom početku, na kraju 19. i početku 20. stoljeća, te drugo, u periodu nakon 2. svjetskog rata. Kongres je svakako bio jedan od najvažnijih događaja na početku priče, što je svakako dalo snažan poticaj da se ta priča uspješno nastavi i kasnije.