U aktuelnom društveno-političkom trunutku dok se s jedne strane priprema usvajanje Rezolucije o genocidu u Srebrenici, a s druge strane srpski cjerski i politički lideri poručuju pitanje usvajanja rezolucije predstavljaju kao „ključno pitanje za opstanak srpskog naroda“, važan naučni tekst o odnosu Republike Srpske prema genocidu u Srebrenici objavio je časopis „Tokovi istorije“ koji izdaje Institut za noviju istoriju Srbije.

Olga Manojlović Pintar u tekstu pod naslovom „Upotreba istorije, poricanje zločina i koncept nekažnjivosti u Republici Srpskoj (1992-2022)“ analizira proces memorijalizacije zločina u Srebrenici u julu 1995, koji je presudama međunarodnih sudova okvalificiran kao genocid. Autorica pokazuje kako je u Republici Srpskoj tekla rasprava o tome i kako su se politička rukovodstva i veliki dio javnosti na kraju ujedinili u uvjerenju „da bi priznanje termina genocid za zločin počinjen u Srebrenici, a ne jasna distinkcija u odnosu na ratno rukovodstvo RS, označilo uvod u gubitak suverenosti tog bosanskohercegovačkog entiteta“.

Glavni dio njenog teksta prenosimo u cijelosti bez ikakvih intervencija.

U dugom nizu dijametralno suprotstavljenih tumačenja istorijskih događaja i sudskih odluka, centralno mesto svakako zauzima zločin u Srebrenici učinjen između 10. i 19. jula 1995. godine. Tu poziciju uslovile su, pre svega, razmere brutalnosti, činjenica da se gotovo uživo dešavao pred čitavom međunarodnom zajednicom, zatim odluka tužilaštva MKSJ od 24. jula 1995. godine da protiv Radovana Karadžića i Ratka Mladića podigne optužnice za genocid, te način na koji su komemorisane, odnosno negirane njegove žrtve. Sporenja je izazvao i način na koji je sprovedena globalna institucionalizacija sećanja, usvajanjem niza odluka, rezolucija i deklaracija na međunarodnim i nacionalnim nivoima, odnosno, proizvođenje Srebrenice u jedan od univerzalnih simbola genocida. Za deo javnosti sporna je bila i presuda Međunarodnog suda pravde – najvišeg međunarodnog suda za odlučivanje u međudržavnim parnicama i davanje pravnih saveta međunarodnim organima i agema, kojom je 2007. utvrđeno da je u Srebrenici izvršen genocid. Istoga dana kada je presuda saopštena, u Republici Srpskoj je počelo distanciranje od sudskih formulacija i problematizovanje njihovih političkih posledica. U Republici Srbiji je, međutim, definicija zločina u Srebrenici kao genocida prihvaćena indirektno. Narodna skupština Republike Srbije je 31. marta 2010. usvojila Deklaraciju kojom je osudila zločin u Srebrenici, ne koristeći pojam „genocid“, ali ga osuđujući „na način utvrđen presudom Međunarodnog suda pravde“. Delovi političkih i intelektualnih elita Republike Srpske (RS) i Republike Srbije podvrgli su oštroj kritici rad MKSJ, suprotstavljajući se time delegitimaciji politike koju je vodilo ratno ruko vodstvo RS, odnosno, krivičnom gonjenju i osudi pojedinaca koji su tu politiku osmislili i sprovodili. Kao obrazloženje svojih stavova, u javnosti su isticali da je nesrazmerno veliki broj Srba kojima je suđeno u Hagu u odnosu na pripadnike drugih nacija, negodovali su zbog odbacivanja iskaza koje je iznosila odbrana optuženih Srba, a posebno zbog oslobađajućih presuda optuženim za stradanja srpskih civila u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu. Snažno su negirali iskaze ključnih svedoka optužbe, suprotstavljajući se upotrebi pojma genocid za zločin učinjen u Srebrenici. Prihvatanje navedene kvalifikacije nisu percipirali kao način individualizacije krivice i distanciranja od politike i režima koji su taj zločin osmislili i ostvarili, već kao preduslov za suštinsku negaciju RS i početak procesa njenog ukidanja.

Objavljene su brojne analize i svedočenja u kojima su osporavane činjenice utvrđene na suđenjima u Hagu. Pravnik iz Sjedinjenih Američ kih Država Stefan Karganović je formirao organizaciju „Istorijski projekat Srebrenica“ i objavio niz radova i knjiga u kojima je sakupio tumačenja autora koji su, ističući i braneći svoja politička i ideološka uverenja, tvrdili da je u Srebrenici ubijeno stotinu, do sedam stoti na muškaraca. Mnogi od objavljenih radova pozivali su se na tumačenja profesora sa Univerziteta u Pensilvaniji Edvarda Hermana (Edward Herman) iz 2005. godine, koji je zločin u Srebrenici okarakterisao kao „set laži i mitova” i najveći trijumf propagande. Ta vrsta tumačenja vremenom je uticala i na zvaničnu politiku RS i danas je gotovo nemoguće izdvojiti tamošnje političke i društvene subjekte (osim nekoliko nevladinih organizacija i kolumnista) koji podržavaju donete sudske odluke i političke aktivnosti utemeljene na njihovom poštovanju.

Na koji način se formirao odnos javnosti Republike Srpske prema Srebrenici? Kako je upotrebom istorije negiran, kontekstualizovan i opravdavan zločin i koje su političke posledice promovisanja koncepta nekažnjivosti? Odgovor na postavljena pitanja, predstavljen u ovom radu, proizašao je iz analize međusobnih odnosa i ispreplete nosti samostalnih inicijativa i aktivnosti na memorijalizaciji rata sa zvaničnim saopštenjima. U radu je sagledano kako je, preimenovanjem toponima i odonima i podizanjem spomenika, na lokalnom nivou formiran mise-en-scène unutar koga su u javnosti prihvatana, odnosno, odbacivana tumačenja rata sublimirana u izveštajima tri tela koja su angažovana da utvrde istinu o događajima u i oko Srebrenice: Biroa za odnose sa Haškim tribunalom vlade Republike Srpske iz 2002. godine, Komisije za istraživanje događaja u i oko Srebrenice od 10. do 19. jula 1995. godine iz 2003/04. godine i Nezavisne međunarodne komisije za istraživanje stradanja svih naroda u srebreničkoj regiji u periodu 1992– 1995. godine iz 2018/21. Članak prati kako je transformacijom javnog prostora izgrađivana kultura sećanja koja je usmeravala, opravdavala i legitimisala politiku istorije čije su osnovne postavke direktno suprotstavljene komemorativnim praksama i ideološkim premisama na kojima je uspostavljena Evropska unija sa kojom je Bosna i Hercegovina, pa samim tim i Republika Srpska kao njen sastavni deo, započela proces stabilizacije i pridruživanja 16. juna 2008. godine.

U kontekstu rata u Bosni i Hercegovini, pojam genocid je prvi put naveden u zvaničnom dokumentu u Rezoluciji Generalne skupštine Organizacije ujedinjenih nacija (OUN) 47/121, koja je usvojena na 91. plenarnom sastanku 47. zasedanja, 18. decembra 1992. godine. U njoj je istaknu to da je „gnusna (abhorent) politika ‘etničkog čišćenja’“, koju su sprovodile vojne snage RS u cilju nasilnog osvajanja teritorija, predstavljala radnju izvršenja genocida. Konstatacija je izvedena na osnovu izveštaja specijalog izvestioca Komisije za ljudska prava o situaciji na području bivše Jugoslavije Tadeuša Mazovjeckog (Tadeusz Mazowiecki) u kojima je, pored ostalog, konstatovano da „etničko čišćenje“ nije posledica, već cilj rata u Bosni i Hercegovini, čime je ispunjen prvi uslov na osnovu koga je ovo delo kasnije kvalifikovano kao genocid. U istom dokumentu, Savet bezbedosti Ujedinjenih nacija (Savet bezbednosti) pozvan je da razmotri mogućnost osnivanja ad hoc međuna rodnog krivičnog tribunala za kažnjavanje učinilaca ratnih zločina u bivšoj Jugoslaviji. Rezolucijom Saveta bezbednosti br. 808 od 22. februara 1993. godine najavljeno je, a zatim, Rezolucijom br. 827 od 25. maja 1993. godine odlučeno, da se formira Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju, kao prvi međunarodni krivični tribunal posle Nirnberškog suda. Istovremeno, Bosna i Hercegovina (BiH) je pred Međunarodnim sudom pravde 20. marta 1993. pokrenula postupak protiv Savezne Republike Jugoslavije (SRJ) zbog povrede Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida. Definisanje zločina u Srebrenici pojmom genocid postalo je jedan od ključnih toposa koji je usmeravao proces (de)konstrukcije BiH, a posebno nakon iznošenja u javnost optužnica protiv Ratka Mladića i Radovana Karadžića 25. jula 1995. godine (dve nedelje posle pada Srebre ice) i in flagrante delicto obavljenih istraživanja tužilaštva MKSJ.14

Međutim, iako prisutan u javnosti od kraja 1992, pojam je ušao u širu upotrebu tek posle 2000, kada su članovi porodica žrtava, i pored neslaganja zvaničnog Sarajeva i međunarodnih predstavnika u BiH, stradanje svojih najbližih prvi put obeležili u Potočarima. Godinu dana kasnije, MKSJ je izrekao prvu presudu za izvršenje i pomaganje u izvršenju genocida u Srebrenici, komandantu Drinskog korpusa Vojske Republike Srpske (VRS), generalu Radislavu Krstiću, čime je sudska praksa Haškog tribunala izdvojila krivično delo genocida za koje su optuživa ni neposredni izvršioci, njihovi nadređeni i naredbodavaci, odnosno, definisan najniži, srednji i najviši nivo učešća u tom zločinu.

Reakcija na novouspostavljenu komemorativnu praksu i presudu MKSJ stigla je iz RS u septembru 2002, u Studiji o ratnim dešavanjima u Srebrnici jula 1995. godine. Bio je to prvi zvaničan izveštaj Republike Srpske o Srebrenici. Sastavio ga je Biro za odnose sa Haškim tribunalom vlade Republike Srpske na čijem čelu se nalazio Dejan Miletić, koji ga je i predao Kancelariji Haškog tribunala u Banja Luci. U „Izveštaju o Slučaju Srebrenica“, navedeno je da je u noći između 11. i 12. jula 10–15.000 Muslimana napustilo Srebrenicu i krenulo ka Tuzli i Kladnju i da je u sukobima sa Vojskom Republike Srpske stradalo 1.800 Bošnjaka. Oni koji su ostali u Potočarima su, prema Izveštaju, prošli trijažu, pri čemu je oko 500 muškaraca prebačeno u Kladanj nakon što je utvrđeno da nisu činili zločine. Oni koje je trebalo proveriti i oni za koje je utvrđeno da su učinili zločine zatvoreni su u sabirni centar u Batkoviću i zatvor u Zvorniku, pri čemu je 350 ljudi, po informacijama Crvenog krsta, razmenjeno za srpske zatvorenike. Prema izeštaju, 100 ljudi je ubijeno iz lične osvete, a 100 umrlo od iscrpljenosti, te je zaključeno da broj muslimanskih vojnika koje su pogubile snage bosanskih Srba nije bio veći od 100 ljudi. Pri tome je naglašeno da je motiv bila lična osveta, a primarni razlog – nepoznavanje međunarodnog prava. U dokumentu je posebna pažnja posvećena stradanju Srba u Neza visnoj Državi Hrvatskoj (NDH) tokom Drugog svetskog rata, zločinima nad srpskim civilima koje su učinile snage Nasera Orića 1992–1994. godine, kao i napadu u Dobrovoljačkoj ulici na kolonu Armije Jugoslavije koja se povlačila iz Sarajeva. Namera sastavljača je bila da, predstavljajući istorijski kontekst, prikaže duboke uzroke i neposredne povode za događaje iz jula 1995, odnosno da predstavi žrtve obe zaraćene strane od 1992. do 1995. godine. Zaključci izneti u Izveštaju Biroa su predstavljali pokušaj relativizovanja zločina i falsifikovanja istorijskih činjenica, zbog čega su očekivano naišli na oštra osporavanja u bošnjačkoj javnosti i u međunarodnoj zajednici. Nakon predstavljanja izveštaja, zamenik glavnog tužioca u Hagu, Graham Blewitt je izjavio da je tužilaštvo „razjareno tim skandaloznim i sramnim izveštajem u kome se potpuno ignorišu pouzdani i opšti dokazi, prezentovani pred Većem ovog Tribunala.“ Sudije Haškog tribunala su izveštaj opisali kao „jedan od najgorih primera revizionizma“.

Godinu dana kasnije, 15. decembra 2003, Vlada Republike Srpske na čelu sa Draganom Mikerevićem je, pod pritiskom Visokog predstavnika UN-a u BiH Paddy Ashdown, formirala Komisiju za istraživanje događaja u i oko Srebrenice od 10. do 19. jula 1995. godine. Iste godine, premijer Mikerević je prisustvovao i komemoraciji u Potočarima. Bilo je to u vreme kada je u Hagu osmišljavana „Strategija okončanja rada MKSJ“, prema kojoj bi MKSJ uspešno i pravovremeno preneo određen broj predmeta na pravosudne organe država bivše Jugoslavije. U tom kontekstu je formirano Odeljenje za ratne zločine Višeg suda u Beogradu, zatim Vijeća za ratne zločine četiri županijska suda u Hrvatskoj (u Zagrebu, Splitu, Osijeku i Rijeci) i Posebni odjeli za ratne zločine Tužilaštva Bosne i Hercegovine, Republike Srpske, distrikta Brčko i kantona. Komisija Vlade Republike Srpske za istraživanje događaja u i oko Srebrenice od 10. do 19. jula 1995. godine (Komisija) je, kao privremeno radno telo, započela rad u februaru 2004. godine. Dvočlani timo vi su radili na tematskim celinama: Milan Bogdanić i Gordon Bacon bili su zaduženi za traženje lokacija masovnih grobnica; Smail Čekić i Đorđe Stojaković imali su zadatak da pribave dokumentaciju od ministarstva unutrašnjih poslova i policije, dok su Milorad Ivošević i Gojko Vukotić bili zaduženi da istraže ulogu vojske. Vlada RS je krajem maja imenovala sedmog člana, Željka Vujadinovića. Posle samo četiri meseca, Komisija je svoje rezultate saopštila Vladi Republike Srpske 11. juna 2004. U „Završnom izvještaju o događajima u i oko Srebrenice od 10. do 19. jula 1995. godine“ težište je stavljeno na pitanja otkrivanja do tada nepoznatih grobnica i utvrđivanje spiska nestalih lica, za koje su članovi porodica podneli aplikacije Domu za ljudska prava BiH. Kako je u izveštaju istaknuto, rad Komisije je shvaćen kao istorijski čin koji podleže sudu istorije i kao „dokaz (...) zrelosti srpskog naroda i Republike Srpske, suočavanja sa sobom, istorijom i Drugim“. Konstatovano je i da su članovi Komisije u toku rada nailazili na opstrukcije od strane zvaničnih organa Republike Srpske, obaveznih da pruže potrebne informacije, kao i na muk javnosti koja je u početnoj fazi istraživanja odbijala da dostavi informacije o egzekucijama i masovnim grobnicama. Tek nakon intervencija predsednika i premijera Republike Srpske dobijene su nove informacije o postojanju 32 grobnice, od kojih su četiri bile primarne. Pored jasno utvrđenih, konstatovano je postojanje, ali ne i detalji o grobnicama na području opština Bratunac, Srebrenica, Zvornik, Šekovići i Osmaci. Većina grobnica se nalazila na teško dostupnim mestima, zatrpana smećem i drugim otpadom. Kako su za ekshumaciju već bile određene masovne grobnice iz 1992. godine, predviđeno je da rad na iskopavanju i identifikaciji posmrtnih ostataka žrtava Srebrenice traje nekoliko meseci. Posebnu pažnju Komisija je usmerila na utvrđivanje istine o 1.849 lica za koja je tražena informacija od strane Doma za ljudska prava BiH. U zaključnom izveštaju je konstatovano da su prikupljeni podaci o 7.779 ljudi koji su nestali u periodu od 10. do 19. jula 1995. i istaknuto da „ (o)vaj broj, nažalost, nije konačan“. Istaknuto je da je u Srebrenici ubijeno više hiljada Bošnjaka, na način koji je predstavljao tešku povredu međunarodnog humanitarnog prava, te da su počinioci (delovi vojnih i policijskih jedinica, uključujući i delove specijalnih jedinica Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srpske i paravojne formacije) preduzeli mere prikrivanja zločina premeštanjem tela. Na kraju je zaključeno: „Prihvatanje i suočavanje sa činjenicom da su neki pripadnici srpskog naroda počinili zločin u Srebrenici u julu 1995. može povoljno uticati na kreiranje uslova za istraživanje svih drugih zločina počinjenih na prostorima Bosne i Hercegovine i kažnjavanje počinilaca“. U uvodnom delu izveštaja je konstatovano da je Komisija radila u skladu sa Odlukom Doma ljudskih prava BiH od 3. marta 2003. i, shod no tome, preuzela „neke veoma važne komponente (istorijski kontekst i same činjenice koje se odnose na događaje u i oko Srebrenice)“ sadržane u prvostepenoj presudi Radislavu Krstiću. Time je implicitno prihvaće na i kvalifikacija zločina u Srebrenici kao genocida. Predsednik Republike Srpske Dragan Čavić tada je saopštio da je Izveštaj Komisije iz 2004. trebalo „da građane RS, prije svega Srbe, upozna sa dijelom istine koju smo sami ustanovili i koja još uvijek nije potpuna, ali je i nepotpuna, ipak, zastrašujuća“. Zaključio je da je na pravljen prvi korak u osudi zločina koji će voditi izdvajanju počinilaca zločina u Srebrenici i tako omogućiti da se i ostali zločini rasvetle, a njihovi učinioci izvedu pred nadležne sudske institucije. Iako je predstavljao značajnu promenu u odnosu na Izveštaj Biroa iz vreme na vlade Mladena Ivanića, koji je skandalozno umanjio razmere zločina i štitio naredbodavce i počinioce, ni Izveštaj Komisije iz 2004. nije naveo imena odgovornih, niti je završio rad na utvrđivanju broja i identifikovanju ubijenih. Radeći pod pritiskom Visokog predstavnika za BiH, članovi Komisije su bili prinuđeni da predaju Izveštaj u vremenskom periodu koji nije bio dovoljan da se do kraja rasvetle brojne kontroverze i utvrde tačni podaci. Kako je tek sredinom jula Komisija dobila veliku količinu materijala od Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srpske, odlučeno je da se njen rad produži do 15. oktobra. Vlada Republike Srpske je ovaj izveštaj usvojila 28. oktobra 2004, uz sledeće zaključke: na području Srebrenice počinjen je zločin velikog obima, grubim kršenjem međunarodnog humanitarnog prava; Republika Srpska je pokazala odlučnost da se suoči sa istinom o događajima iz proteklog tragičnog sukoba; Izveštaj će pomoći rasvetljavanju sudbine velikog broja nestalih lica; Vlada saoseća sa bolom srodnika postradalih Srebreničana, uz iskreno žaljenje i izvinjenje zbog tragedije koja im se dogodila; Vlada je opredeljena da preduzima odlučne korake da se pred lice pravde izvedu svi koji su počinili ratne zločine; nadležni organi Republike Srpske nastaviće sa daljim prikupljanjem dokaza koji će pomoći potpunom otkrivanju sudbine nestalih lica. Izveštaj je ostao bez reakcije u dominantnom delu javnosti Republike Srpske. Naredne, 2005. godine, predsednik Republike Srpske Dragan Čavić je, prisustvujući na komemoraciji i sahrani u Potočarima 11. jula, istakao ddefinisanje zločina pojmom genocid može imati „jako loše posledice po budućnost pomirenja i po stvaranje zajedničke budućnosti BiH”.

U takvoj atmosferi su na lokalnom nivou nastavljene memorijalne prakse nacionalnog objedinjavanja započete u ratu, najpre kroz stihijski, a zatim i sistematski proces preoznačavanja urbanog i geografskog krajolika na teritorijama koje su zauzele jedinice Vojske Republike Srpske (VRS). Toponomastičke promene su, brišući dokaze o zajedničkoj antifašističkoj borbi (1941–1945) i sećanje na multietničke i multinacionalne napore izgradnje jugoslovenskog društva, jačale distancu i nepoverenje prema ideji jedinstvene bosanskohercegovačke države i onemogućavale postizanje konsenzusa po pitanju zajedničke interpretacije prošlosti. U toku rata, Foča je preimenovana u Srbinje, Donji Vakuf u Srbobran, Bosanska Dubica u Kozarsku Dubicu, a Bosanski Novi u Novi Grad. Istovremeno, 12 opština, odnosno delova opština nekolicine mesta na teritoriji Republike Srpske, dobilo je prefiks srpski. Praksu neformalnih promena imena mesta dokazivali su i slučajevi preimenovanja sela, kao što je to bilo sa selom Kozarac koje je krajem maja 1992. preimenovano u Radmilovo, po komandantu VRS Radmilu Zeljaji. Nakon Dejtonskog sporazuma, velikom broju mesta vraćena su prvobitna imena, ali ne i ulicama i trgovima čiji su nazivi menjani na lokalnom nivou bez zvaničnih procedura. Paradigmatičan primer „neformalne prakse“ iz vremena rata zabeležen je na video–snimku ulaska Vojske Republike Srpske u Srebrenicu, na kome se vidi general Ratko Mladić kako naređuje promptno uklanjanje table sa imenom Reufa Selmanagića Crnog sa jedne od centralnih srebreničkih ulica. Bošnjačko ime partizanskog ilegalca je bilo jedini razlog uklanjanja ploče, baš kao što su u narednim danima bošnjačka imena zarobljenih vojnika i civila u okolini Srebrenice bila razlog njihovog zatočenja i kasnije likvidacije bez suđenja. Etnocentrična selekcija sećanja je i završetkom rata nastavila da usmerava proces konstituisanja političkih realnosti u čitavoj BiH. U Republici Srpskoj, nju su karakterisali izgradnja kontinuiteta sa četničkim pokretom iz vremena Drugog svetskog rata i potiskivanje sećanja na multinacionalni karakter partizanskog pokreta. Ulice, trgovi i parkovi na centralnim pozicijama u brojnim mestima Republike Srpske su imenovani po pripadnicima četničkog pokreta – u Istočnom Sarajevu, Bijeljini, Rudom, Ugljeviku, Šamcu. Banjalučke ulice nazvane su po četničkim ideolozima Dragiši Vasiću i Stevanu Moljeviću i komandantima Radetu Radiću i Urošu Drenoviću. Spomenici i spomen-ploče Draži Mihailoviću postavljeni su u Bileći, Brčkom, Bijeljini, u Petrovu na Ozrenu i višegradskom selu Undrulju koje je preimenovano u Draževina, dok je grafit sa likom četničkog vođe oslikan u Foči i Gacku. Tako su postavljene kulise za redovna okupljanja pripadnika brojnih četničkih veteranskih udruženja (po pisanjima medija u BiH je prijavljeno 16 četničkih udruženja), koja su izazivala tenzije i uznemirenje bošnjačke javnosti. Paradigmatičan je i primer gradića Rudo, koji je bio jedan od važnih toposa na simboličnoj mapi socijalističke Jugoslavije kao mesto formiranja Prve proleterske brigade. U Rudom je centralna gradska ulica dobila ime Đenerala Dragoljuba Draže Mihailovića, a u gradskom muzeju je postavka objedinila partizanski i četnički narativ, uspostavljajući tako okvir za ostvarenje „nacionalnog pomirenja“. Prevrednovanjem istorijskih tumačenja brisane su ideološke razlike unutar zajednice, a njeno jedinstvo kreirano na platformi nacionalne pripad nosti. Istovremeno su, zamenom uloga istorijskih aktera, postavljeni distanca i barijera prema pripadnicima ostalih nacija. Iskrivljavanjem istorijskih činjenica vezanih za Drugi svetski rat, društvene elite proizašle iz rata devedesetih su, indukujući kolektivnu amneziju, pokušavale da legitimišu svoje ratne aktivnosti i osnaže svoje posleratne pozicije. Imena ulica koje su nosile nazive po partizanskim borcima nesrpskih nacija su brisana, a spomenici posvećeni Narodnooslobodilačkoj borbi često zapušteni i zaboravljeni. I u slučajevima kada je nakon dugog niza godina njihova funkcija revitalizovana oni su, u potpuno drugačijem političkom kontekstu, korišćeni kao nosioci nove ideološke matrice. Indikativno je da je obnova verskih objekata koji su predstavljali topose identifikacije bošnjačke zajednice i pored snažnih osporavanja i različitih vidova provokacija lokalnog stanovništva, tokom godina ipak uspešno realizovana, uz značajnu finansijsku pomoć Republike Turske. Sa druge strane, rekonstrukcije domova kulture, školskih svečanih sala i fiskulturnih dvorana, poljoprivrednih dobara i fabričkih pogona koji su pretvoreni u mesta na kojima su se odvijali ratni zločini i gde su mučeni i ubijani ljudi, ili su potpuno izostale, ili su izvršene bez referenci na istorijat tih prostora. Mesta zločina su često zaparložena, predata zaboravu, ili do neprepoznatljivosti preuređena, dok su zahtevi rodbine ubijenih da im se dozvoli održavanje komemorativnih skupova ignorisani, ili praćeni različitim vidovima provokacija. Praksom čuvanja sećanja isključivo na poginule i ubijene sunarodnike nastavljen je proces preoznačavanja prostora, brisanja sećanja i izobličavanja konteksta, ali i postojećih znanja o zločinima nad pripadnicima druge nacionalne zajednice u čitavoj BiH. Snažne primere aproprijacije prostora predstavljali su spomenici poginulim vojnicima Vojske Republike Srpske koji su podignuti u neposrednoj blizini nekadašnjeg logora Trnopolje kod Prijedora, kao i u blizini mesta masovnog pogubljenja Bošnjaka u Petkovcu kod Zvornika u julu 1995. godine. Oružani sukobi su nastavljeni „ratovima sećanja“ koji su i posle formalnog potpisivanja mirovnog sporazuma nastavili da produbljuju međunacionalnu distancu.

Evropski parlament je 15. januara 2009. usvojio rezoluciju kojom je 11. jul proglašen za Dan sećanja na žrtve genocida u Srebrenici. Tri meseca kasnije, u Moskvi je (22. i 23. aprila) na Institutu za slavistiku Ruske akademije nauka održana Međunarodna naučna konferencija „Delatnost Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju (MKTBJ): Sadržaj, rezultati, efikasnost,“ na kojoj su artikulisane oštre kritike i dokazivano navodno nezakonito formiranje MKSJ, odbačene kao neodržive do tada donete presude i negirana osnovanost kvalifikovanja zločina u Srebrenici kao genocida. Na konferenciji su istaknuti zahtevi za ispitivanje odgovornosti sudija koji su donosili odluke, čime je započelo uspostavljanje paralelizama potpuno različitih, odnosno, međusobno isključujućih tumačenja istog zločina. Ključni događaj kojim je započeo zaokret zvanične politike Republike Srpske predstavljala je proslava dvadesetogodišnjice njenog osnivanja 2012. godine. Samom organizacijom državne svečanosti po vodom obeležavanja 9. januara, dana kada je Skupština srpskog naroda u Bosni i Hercegovini na zasedanju u Sarajevu 1992. donela Deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda u Bosni i Hercegovini, prvi put je u javnom prostoru otvoreno iskazana zvanična podrška politici koju je vodilo ratno rukovodstvo Republike Srpske. U Banja Luci je te, 2012. godine, organizovan niz manifestacija čiji je vrhunac predstavljala dodela Ordena Republike Srpske na ogrlici predsedniku Srbije Borisu Tadiću. Isti orden je prvi put dodeljen ratne 1994. godine Slobodanu Miloševiću, Momiru Bulatoviću i patrijarhu Pavlu, dok su Ordenom Republike Srpske sa lentom odlikovani Radovan Karadžić, Ratko Mladić, Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik, Nikola Koljević, Vojislav Šešelj i Vojislav Maksimović. U kontekstu prethodnih nosilaca, koji su gotovo svi optuženi za ratne zločine pred MKSJ, odluka predsednika Srbije Borisa Tadića da prihvati orden je doživljena kao negacija njegovih prethodnih izjava i aktivnosti koje je sprovodio na vraćanju poverenja među narodima i državama regiona. Protumačena je kao davanje ključne podrške reafirmaciji politike koja je poražena u ratu. Jačanje „državotvornih tradicija“ u Republici Srpskoj nastavljeno je dve godine kasnije, u vreme obeležavanja stogodišnjice izbijanja Prvog svetskog rata. Odbijanjem da se uključi u događaje koji su organizovani u Sarajevu, zvaničnici Republike Srpske su odredili Višegrad kao centralno mesto obeležavanja sećanja na jun 1914. godi ne i započeli praksu dvojnog, paralelnog obeležavanja istorijskih do gađaja u dva entiteta. Na obalama Drine kod Višegrada tada je, po zamisli reditelja Emira Kusturice, svečano otvoren Andrićgrad kao važan reper konstituisanja nove politike istorije. Kao i Drvengrad koji je podigao na Tari, Kusturica je Kamengrad predstavio kao prostor reafirmacije umetnosti u vremenu neoliberalizma. Sadržaji koje je ponudio – od akademskih do konzumerističkih – predstavljali su, međutim, par excellence bodrijarovski simulakrum. Kao kopija bez originala, Andrićgrad je objedinio građevine inventovanih stilskih karakteristika, replike spomenika, imitacije sovjetskih mozaika i kopije srpskih srednjovekovnih crkava. U tako intoniranoj interpretaciji prošlosti, pored ostalih aktivnosti, za posetioce su organizovana i panoramska putovanja po Drini do Starog Broda – mesta stradanja srpskog stanovništva u Drugom svetskom ratu. Izletnicima su na brodu „Lotika“ predstavljane i informacije o stradanju srpskih sela od strane jedinica Nasera Orića tokom rata devedesetih, ali ne i one o stradanju muslimanskog stanovništva duž Drine u Drugom svetskom ratu, niti o nevino stradalim Bošnjacima i Bošnjakinjama Višegrada koje su jedinice osuđenih ratnih zločinaca Milana i Sredoja Lukića i paravojnih jedinica „Osvetnici“ i „Beli orlovi“ žive spalili u centru grada i sistematski silovali u hotelu „Vilina Vlas“. Andrićgrad je svečano otvoren 2014. godine, velikim performansom koji je na nivou simbola nastavio proces svojevrsne divinizacije Gavrila Principa kao nacionalnog heroja i martira, osuđenika pred stranim sudom i zatočenika u kazamatima Austrougarske. Na posredan način, time je nagovešten proces heroizacije haških osuđenika, među kojima je posebno važno mesto dobio general Ratko Mladić. Tokom šesnaest godina skrivanja i deset godina provedenih u pritvorskoj jedinici, Mladić je u delu srpske javnosti transformisan u „haškog sužanja“ i nacionalnog martira. Komandant Vojske Republike Srpske, koji je najavio sistematske egzekucije zarobljenika kao „osvetu Turcima“, uz simboliku ratnog heroja, dobio je i atribute mučenika. Javnost je gotovo bez glasova kritike prihvatila njegovu izjavu koju je pred televizijskim kamerama dao prilikom ulaska u Srebrenicu 11. jula 1995. godine. General Mladić je tada izjavio da srpskom narodu poklanja Srebrenicu i istakao: „napokon došao je trenutak da se, posle Bune protiv dahija, Turcima osvetimo na ovom prostoru“. Time je dodatno utvrdio stav dominantnog dela političkog rukovodstva, ali i intelektualnih i crkvenih krugova Republike Srpske i Srbije, o Drini kao kičmi, a ne granici srpskog naroda. Nakon četiri godine ratovanja, nekadašnji oficir Jugoslovenske narodne armije, odrastao na tradicijama partizanskog pokreta i školovan u duhu jugoslovenskog zajedništva, u potpunosti je preuzeo argumentaciju i vrednosne principe militantnog nacionalističkog diskursa. Njegove ikonične predstave postepeno su ispunile javni prostor Srbije i Republike Srpske. One su objašnjavane kao rezultat nezadovoljstva dela javnosti zbog izostanka zvaničnih izvinjenja bošnjačkih i hrvatskih rukovodstava za srpske žrtve iz ratova devedesetih, nakon što su srpski zvaničnici formalno izgovarali brojna izvinjenja. Pored izvinjenja koja je uputio predsednik Tadić 2005. i 2010. godine i predsednik Nikolić je, naime, 2013. godine tražio „pomilovanje zbog zločina koji je izvršen u Srebrenici“ i izvinio se „za zločine koje je u ime naše države i našeg naroda počinio bilo koji pojedinac iz našeg naroda“, izbegavši da zločin u Srebrenici definiše kao genocid. Dve godine kasnije, na komemoraciju dvadestogodišnjice zločina, u Potočare je došao i tadašnji premijer Republike Srbije Aleksandar Vučić, što je izazvalo ogromno negodovanje prisutnih i napad na njega, koji je srpskoj javnosti predstavljen kao pokušaj ubistva. Snažno ne zadovoljstvo izazvale su i oslobađajuće odluke MKSJ u slučajevima „Gotovina, Markač“ (2012), koje su povezivane sa oslobađajućom presudom Žalbenog veća Haškog tribunala Naseru Oriću iz 2008, a zatim i oslobađajuće presude Apelacionog veća Suda BiH Naseru Oriću i Sabahudinu Muhiću 2018. godine. Suđenje Ratku Mladiću pred MKSJ i Međunarodnim rezidualnim mehanizmom za krivične sudove (MRMKS) završeno je donošenjem prvostepene presude na doživotnu zatvorsku kaznu 2017. godine i konačne presude u junu 2021. godine. Tada ispoljeno nezadovoljstvo je u političkom polju iskorišćeno za dalje heroizovanje haških zatvorenika i distanciranje dva entiteta. Privatnim sredstvima, 2016. godine, urađeno je i prvo spomen-obeležje u formi grafita u Mladićevom rodnom Kalinoviku. Tri go dine kasnije, u „Kalinoviku – gradu Heroja“, kako je sve češće nazivan, sredstvima lokalne opštine i Vlade Republike Srpske, podignut je spomenik poginulim borcima koji je izrađen u obliku šapke oficira VRS – prepoznatljivom simbolu Ratka Mladića. U najširoj javnosti je i na nivou simbola iskazivano neprihvatanje presude kojom je Ratko Mladić osuđen na doživotnu zatvorsku kaznu zbog učešća u četiri zločinačka poduhvata: zajedničkom planu da se bosanski muslimani (Bošnjaci) i bosanski Hrvati trajno uklone s područja BiH na koja su bosanski Srbi polagali pravo, činjenjem zločina za koje se teretio u optužnici; širenjem terora među civilnim stanovništvom putem kampanje snajperskog delovanja i granatiranja; eliminisanjem Bošnjaka iz Srebrenice; uzimanjem pripadnika UN-a za taoce kako bi se sprečilo da NATO iz vede vazdušne napade na vojne ciljeve bosanskih Srba. Pretresno veće MRMKS većinski je percipirano kao politička alatka u službi „međunarondnih moćnika“. U javnosti RS i Srbije postepeno su afirmisani i drugi pravosnažno osuđeni za ratne zločine, uz normalizaciju njihovog pojavljivanja u javnosti. Oni su postajali analitičari političkih prilika, članovi glavnih odbora političkih stranaka i pisci čiji su memoari predstavljali potpunu negaciju presuda i opravdanje osuđenika. Proces njihove javne reafirmacije ostvarivan je postepeno, a dodatnu snagu argumentima koje su iznosili branioci osuđenika trebalo je da obezbedi pozivanje na stradanje njihovih porodica i čitavog srpskog naroda u NDH. Kreiran je kontinuitet palih u Drugom svetskom ratu i stradalih u ratovima u kojima se Jugoslavija raspala devedesetih godina 20. veka. Pitanje stradanja srpskih civila u NDH je, repozicioniranjem postojećih i podizanjem novih memorijalnih centara i spomenika, centrirano kao ključna tačka opšteprihvaćenog istorijskog diskursa. Centralna institucija, odnosno, „mesto sećanja“ koje je trebalo da artikuliše zvaničnu politiku istorije Republike Srpske, postala je Javna ustanova „Spomen područje Donja Gradina“ koja je ustanovljena posebnim zakonom 1996. godine. Ustanova je obuhvatila prostor na kome su vršene egzekucije jasenovačkih zatočenika i formirane masovne grobnice na desnoj obali Save. Postavljena je kao svojevrsni kontra-muzej Javnoj ustanovi Spomen područje Jasenovac na levoj obali reke Save, u sastavu hrvatske države. „Spomen područje Donja Gradina“ je utemeljeno na faktografiji koju je socijalistička Jugoslavija proizvela za potrebe nirnberškog suđenja, a koja je decenijama bila deo zvaničnog narativa o 1.700.000 jugoslovenskih žrtava Drugog svetskog rata i 700.000 ubije nih u Jasenovcu. Ono što je u novom kontekstu potencirano kao ključni, u vremenu Jugoslavije zatomljeni argument, predstavlja identifiko vanje žrtava kao 500.000 Srba, 127.000 antifašista, 40.000 Roma, 33.000 Jevreja i posebno isticanje 20.000 stradale srpske dece u ustaškim logorima. Pitanje brojeva jedan je od centralnih revizionističkih tropa i insistiranje na broju od 700.000 žrtava Jasenovca je u tom kontekstu argumentovano kao brana prekrajanju istorije, iako je, zapravo, predstavljalo osnov nove politike istorije. Mesta sećanja na genocid izvršen nad srpskim narodom u NDH su, u delikatnoj društvenoj stvarnosti, ispunjenoj radikalnim izjavama koje su naglašavale nefunkcionalnost bosanskohercegovačke države, pretvarana u simbole nepoverenja i dokaze nemogućnosti zajedničkog prevazilaženja teškog nasleđa prošlosti. Načinom na koji su svedočila o srpskim žrtvama Drugog svetskog rata ona su, zapravo, brisala sećanja na decenije jugoslovenskog zajedništva. Redukcionistički se postavljajući prema kontekstu rata i humanističkim idealima antifašističke borbe, lokalne zajednice i entitetske vlasti su onemogućavale istovremeno komemorisanja stradanja Muslimana/Bošnjaka istočne Bosne tokom Drugog svetskog rata, koje su 1990. godine jugoslovenski istoričari Vladimir Dedijer i Antun Miletić definisali kao zločin genocida.

U tako kreiranom javnom prostoru, Skupština Republike Srpske je nakon četrnaest godina jednoglasno odbacila, a vlada stavila van snage „Izveštaj o događajima u i oko Srebrenice“, donet 2004. godine. Istovremeno je vlada RS donela odluku o formiranju dva međunarodna nezavisna tela – Nezavisne međunarodne komisije za istraživanje stradanja Srba u Sarajevu od 1991. do 1995. godine i Nezavisne međunarodne komisije za istraživanje stradanja svih naroda u srebreničkoj regiji u periodu 1992–1995. Određeno je da Republički centar za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica pruži administrativno-tehničku i finansijsku podršku Komisijama i omogući njihov rad. Pored predsednika Komisije za Srebrenicu, izraelskog istoričara Gideon Greif, za članove su imenovani: Yukie Osa iz Japana, Steven E. Meyer i Laurence Armand French, obojica iz SAD-aRoger W. Byard iz Australije, Marija Đurić iz Srbije, Adenrele Shinaba iz Nigerije, Giuseppe Zaccaria iz Italije, Walter Manoschek iz Austrije i Markus Goldbach iz Nemačke. Tri godine kasnije, 11. juna 2021, Komisija je predstavila svoj izveštaj napisan na preko hiljadu strana. U pokušaju da objasni ratna dešavanja u Srebrenici, Komisija je skicirala istorijski okvir koji je obuhvatio vremenski period od 10. veka (od prvog pominjanja Bosne kod vizantijskog cara i pisca Konstantina Porfirogenita), do jula 1995. Prevashodna odgovornost za izbijanje rata pripisana je hrvatskim i muslimanskim/bošnjačkim partijama u BiH koje su raspisale referendum o nezavisnosti Socijalističke Republike BiH i odbile Kutiljerov plan (Carrington-Cutileiro Plan, ili Lisabonski sporazum iz marta 1992). Za zločine izvršene nad muslimanskim stanovništvom tokom prvih godina rata, Komisija je optužila isključivo pripadnike paravojnih formacija „Žute ose“ i „Pivarski“, za koje je utvrdila da su terorisali i lokalne Srbe koji su im se suprotstavljali. Po pitanju brojeva, Komisija je konstatovala da je iz Srebrenice u prodor obruča, koji je zatvorila VRS, krenulo 12.500 vojnika i rezervista 28. korpusa Armije BiH i da je u periodu od 11. do 19. jula nestalo preko 7.000 muškaraca (prihvaćeni su podaci iz baze Međunarodnog komiteta Crvenog krsta i ukupan broj od 7.692 stradalih Srebreničana u julu 1995, koji je koristio i MKSJ). Procena Komisije bila je da je tokom vojne akcije Krivaja-95 stradalo „7.692 aktivna i rezervna pripadnika 28. divizije Armije BiH, uključujući i vojno sposobne muškarce koji su se zatekli u Potočarima 11. jula 1995, kao i one koji su se ad hoc pridružili ovoj vojnoj formaciji.“ U izveštaju je navedeno da je u legitimnim vojnim akcijama, odnosno u borbama i međusobnim obračunima, uključujući sa moubistva i stradanja u minskim poljima i međusobnim obračunima, stradalo između 4.000 i 5.000 ljudi, a da je maksimalan broj onih koji su pogubljeni nakon zarobljavanja bio između 2.500–3.000 pripadnika aktivnog i rezervnog sastava 28. divizije Armije BiH (iz kolone), uključujući i 299 zarobljenih u bazi u Potočarima. Analizom DNK materijala je utvrđeno da je broj sistematski streljanih i ukopanih u primarne grobnice mogao iznositi najviše 3.715 tela, dok je „minimalni broj od 3.218 onih koji nisu bili pogubljeni“, već stradali u borbama vojnih jedinica. Kako je u sekundarnim masovnim grobnicama, prema Izvještaju o podudaranju DNK iz 2013. godine Međunarodnog komiteta za nestala lica (MKNL), pronađeno 4.114 osoba, a iz primarnih u sekundarne grobnice, prema proceni Komisije, preseljeno najviše 1.943 tela, zaključeno je da je iz „alternativnog konteksta“, odnosno, kao posledica smrti tokom borbi sahranjeno 2.171 telo. Takođe je utvrđeno da su ostaci 1.074 lica pronađeni u manjim i pojedinačnim grobnicama, uključujući i one koji su ostali nesahranjeni. U svojim medijskim nastupima, Gideon Grajf je zaključio da je Komisija dokazala kako u Srebrenici nije izvršen genocid. Pritom je istakao da ekspertizu Komisije legitimnom čini i činjenica da je on sâm pripadnik naroda nad kojim je počinjen najveći genocid u istoriji čovečanstva. Tako su pitanja sekundarnih i tercijarnih grobnica u izveštaju objašnjena kao deo standardne procedure asanacije terena nakon borbenih dejstava, ali i kao način zataškavanja zločina. U izveštaju je navedeno i da je 21. jula 1995. godine naredbu za asanaciju izdao general Rat ko Mladić u svojstvu načelnika Glavnog štaba Vojske Republike Srpske, kao i da je naredbu za asanaciju bojišta izdao i Drinski korpus Vojske Republike Srpske. Izveštaj je na kraju potpuno odbacio rad i zaključke MKSJ: „saznanja ovog tijela, iako imaju politički legitimitet, ne predstavljaju nužno činjeničnu istoriju, niti bi ista trebalo da utiču na sadašnja i buduća akademska istraživanja.“ Konačni zaključak je sažet u tvrdnji da se „u Srebrenici nije dogodio niti pojedinačni zločin genocida niti genocid uopšte.“ Takođe je istaknuto da je „u cilju prevencije budućih genocida da se pojam genocida kao zločina nad zločinima ne smije razvodniti. Ako bi se taj termin tako olako koristio, kao u slučaju događaja u Srebrenici tokom jula 1995. godine, na kraju bi postao besmislen. Ako se takvo pravno razumijevanje ostvari u budućnosti, navodi o genocidu postali bi redovni saputnici svake vojske i zajednički za sve sukobe i što je najvažnije nosili bi sa sobom male posljedice.“ U pravnoj teoriji, zakonodavstvu, pa samim tim ni pred međunarodnim sudovima koji su sudili za zločin u Srebrenici, pitanje genocida nije tretirano kao pitanje brojeva, već kao pitanje znanja o posledicama dela i genocidne namere. Od kada je Generalna skupština UN-a 9. decembra 1948. usvojila Konvenciju o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida, jasno su određene radnje (ubistva članova grupe, teške povrede fizičkog ili mentalnog integriteta članova grupe, namerno podvrgavanje članova grupe uslovima koji bi doveli do njenog potpunog ili delimičnog uništenja) koje predstavljaju zločin genocida, kada su „učinjene u nameri da se potpuno, ili delimično uništi kao takva neka nacionalna, etnička, rasna, ili religiozna grupa“. U sudskim procesima pred MKSJ dokazivana je genocidna namera (dolus specialis) da se proterivanjem žena, dece i staraca i likvidacijom zarobljenih muškaraca sa prostora zaštićene zone Srebrenica, delimično ili potpuno, uništi bošnjačka nacionalna grupa, a zatim određivan stepen individualne odgovornosti osoba koje su zločin u Srebrenici osmislile i onih koji su ga izvršili svesni njegovih posledica. Pisci izveštaja iz 2021. su, međutim, naglasili „da se ne može utvrditi da su ta ubistva počinjena sa bilo kojom drugom namjerom, osim da se eliminiše vojna prijetnja u periodu nakon vojnog napada hrvatskih i muslimanskih snaga na srpsku teritoriju (operacija „Oluja“)“. U delu u kome su razmatrali pravne okvire, autori izveštaja iz 2021. godine su naglasili da se, za razliku od MKSJ, zalažu za oblik konstruktivne restorativne pravde, koji je dijametralno suprotan retributivnom pravu fokusiranom na kažnjavanje i stigmatizaciju zločina i zločinaca. Pošli su od opšteprihvaćenog stava da jednostrano izricanje kazne u sistemu retributivnog prava ima snagu samo da (privremeno) zaustavi spiralu sukoba, ali ne i da suštinski pomogne žrtvama (osim što im omogućava da osete da je prestupnik dobio zasluženu kaznu). Restorativno pravo, za koje je istaknuto da je utemeljeno u ideji pomirenja, promovisano je kao jedini način uspostavljanja vrednosnog konsenzusa i približavanja u ratu sukobljenih strana. Važno je naglasiti da je restorativno pravo uvedeno u krivično zakonodavstvo mnogih evropskih zemalja i implementirano kao način trajnog prevazilaženja posledica zločina i za žrtvu i za učinioca, a njegova najuspešnija primena zabeležena je u Norveškoj i Belgiji. Upravo stoga, njega je moguće shvatiti i kao alternativu konceptu tranzicionog prava koji je primenjivan u bivšim socijalističkim zemljama, pa tako i na postjugoslovenskom prostoru. Tranziciono pravo i pravda, koji su se bavili sistematskim povredama prava radi osnaživanja ideologije ljudskih prava, u uslovima društveno-političke transformacije su formulisani kao način prevazilaženja teškog nasleđa prošlosti na Balkanu kroz: traganje za zajedničkom istorijom, suočavanje sa zločinima, kažnjavanje i distanciranje od onih koji su ih činili i da vanje prava žrtvama, između ostalog, i da na zvaničnim forumima javno govore o svojim iskustvima. Fokusom na žrtvu i njenu afirmaciju, suočavanje sa prošlošću, kao sastavni deo tranzicione pravde, osmišljeno je sa ciljem da otvori prostor za pomirenje u sadašnjosti i sprečavanje novih povreda pravnih normi. Zbog brojnih opstrukcija u načinu institucionalizacije, koncept „suočavanja sa prošlošću“ je, međutim, u mnogim aspektima ostao neefikasan, pa čak i kontraproduktivan. Restorativna pravda, na koju su se pozvali sastavljači Izveštaja Komisije iz 2021. godine, podrazumevala je da se presude usklade sa iskustvom, a da se njihov uspeh ne meri težinom izrečenih kazni, već procenom popravljene ili sprečene štete. Kritičari principa na kojima počiva restorativna pravda su, međutim, isticali da njeno principijelno sprovođenje preti da banalizuje zločin insistiranjem na dijalogu i pomirenju žrtava i počinilaca. Zagovaranje restorativne pravde u društvima opterećenim iskustvom genocida i negiranja genocida otvara brojne kontroverze, a presvega sumnju da ona može biti shvaćena i kao način da se izbegne jasno imenovanje i adekvatno sankcionisanje učinilaca krivičnih dela. Na toj osnovi uspostavljeno pomirenje moguće je percipirati kao relativizaciju principa kažnjivosti, odnosno, kao privid koji ne može da proizvede katarzu kod svih aktera do gađaja. U tom kontektu se zaključak, da se presudama MKSJ „razvodnilo“ značenje pojma genocid, iščitava i kao svojevrsna hijerarhizacija žrtava, odnosno, uvođenje žrtava u proces kompeticije, a identifikovanjem određenih nacija kao nedvosmislenih „žrtava genocida“ negira mogućnost da pojedinci iz tih istih zajednica mogu postati idejni tvorci i učinioci genocida. Komisija je na samom kraju Izveštaja iz 2021. godine preporu čila „pokretanje otvorenog dijaloga između žrtava svih zaraćenih strana, pa čak i počinilaca, gdje je to moguće, u srebreničkoj regiji i cijeloj Bosni i Hercegovini.“ Iznete zaključke su prihvatili oni politički subjekti koji su težili relativizaciji i, u krajnjoj konsekvenci, poništavanju sudskih odluka kojima je zločin u Srebrenici okarakterisan kao genocid, a oštro odbila suprotna strana. Samo nedelju dana nakon objavljivanja Izveštaja, 28. jula 2021, stupile su na snagu dopune Krivičnog zakona BiH o zabrani negiranja genocida u Srebrenici i veličanja ratnih zločinaca, koje je nametnuo odlazeći Visoki predstavnik Valentin Inzko, a u skladu sa Okvirnom odlukom o suzbijanju određenih oblika i načina izražavanja rasizma i ksenofobije putem krivičnog prava Veća EU iz 2008. godine, kojom je propisana obaveza harmonizacije krivično-pravne zabrane govora mržnje, uključujući i negiranje genocida. „Inckov zakon“ je predvideo kaznu zatvora od najmanje tri godine za negiranje genocida. Zbog komplikovane političke situacije u BiH zakon nije primenjen, ali je proizveo oštre dispute i neslaganja u Republici Srpskoj i prkosne izjave predsednika Republike Srpske kako se u Srebrenici nije dogodio genocid, kao i reakciju Tužilaštva Bosne i Hercegovine koje je formiralo predmet protiv Milorada Dodika zbog negiranja genoci da. Istorija je u javnom prostoru još jednom iskorišćena za političko delovanje, ovoga puta za transformisanje entitetskih u državotvorne prerogative Republike Srpske i dalje razdvajanje dva entiteta.