Nakon deset godina, izrečena je i druga presuda direktnim izvršiocima ratnih zločina počinjenih u općini Čelinac. Prvostepenom presudom Okružnog suda u Banjoj Luci, objavljenom 7. oktobra 2021, Slobodan Kuzmanović i Aleksandar Radić, bivši pripadnici VRS-a, osuđeni su na 4, odnosno 3 godine zatvora.

Okružno javno tužilaštvo u Banjoj Luci 16. decembra 2020. podiglo je optužnicu koja ih tereti da su učestvovali u napadu na naselje Šamac u Čelincu, znajući da ondje žive stanovnici bošnjačke nacionalnosti koji nisu pripadali ni jednoj vojnoj formaciji niti su učestvovali u neprijateljstvima, što je za posljedicu imalo smrt jedne osobe, teško ranjavanje druge i ranjavanje još dvije osobe: “Oni su se u noći 15. na 16. august 1992, naoružani puškama i bombama, sastali kod jedne gostionice u naselju Šamac i, bez ikakvog vojnog opravdanja, počeli da pucaju i bacaju bombe po kućama, usljed čega su izgorjele porodične kuće B. J. i M. T. u Ulici Zdravka Čelara i E. M. u Ulici Novaka Pivaševića, dok je kuća H. M. u Ulici Novaka Pivaševića oštećena.”

U optužnici dalje stoji da su Slobodan Kuzmanović i Aleksandar Radić oko ponoći došli pred porodičnu kuću T. u Ulici Zdravka Čelara bb. Na prvom spratu nalazili su se F. T, njegova supruga M. T. i njihovo dvoje maloljetne djece M. i M., a na drugom spratu N. T. i njegova supruga A. T. (sada M.) i njihova maloljetna djeca S. i S. Prvo su pucali po kući, piše u optužnici, a onda se Slobodan Kuzmanović, s još nekoliko vojnika, popeo na drugi sprat, ušao u spavaću sobu i s prozora zapucao na F. T. i M. T, koji su se, noseći u naručjima svoje sinove M. i M., dali u bijeg, a istovremeno na njih su zapucali i vojnici raspoređeni u dvorištu, među kojima je bio i Aleksandar Radić – F. T. je ubijen na licu mjesta, a M. T. je ranjena. Kada su vojnici, među kojima je bio i Kuzmanović, izlazili iz kuće, bacili su bombu na drugi sprat i teško je ranjen S. T., beba od 28 dana, a A. M. ranjena u noge, piše u optužnici. Kuća porodice T. je izgorjela.

Prva presuda direktnom izvršiocu ratnih zločina u Čelincu izrečena je 30. juna 2011. Tada je prvostepenom presudom okružni sud u Banjoj Luci osudio Milana Todorovića na 4 godine zatvora, ali godinu kasnije Todorović je preminuo pa je Vrhovni sud RS-a 7. februara 2012. donio rješenje o obustavljanju postupka, što je u pisanom odgovoru na naš upit od 14. decembra 2020. potvrdila i predsjednica suda Marija Aničić-Zgonjanin. Todorović je bio optužen da je 30. maja 1995. u naselju Šamac sačekao Muhameda Zulkića, koji je pješačkom stazom išao kući, i bacio bombu prema njemu, nanijevši mu rane opasne po život.

Za ratne zločine na području općine Čelinac sudio je i Haški tribunal. Ondje su za kreiranje zločina i na području ove općine oglašeni krivima Biljana Plavšić, potpredsjednica RS-a, Momčilo Krajišnik, predsjednik Narodne skupštine RS-a, i Radoslav Brđanin, predsjednik Skupštine i Kriznog štaba SAO Bosanska krajina. Biljana Plavšić osuđena je na 11 godina nakon priznanja krivice. Priznala je treću tačku optužnice pod uvjetom da prve dvije, za genocid i saučesništvo u genocidu, budu odbačene. U tački 3. se navodi da je Biljana Plavšić u periodu od 1. jula 1991. do 30. decembra 1992, djelujući kao pojedinac i u dogovoru s drugima u okviru udruženog zločinačkog poduhvata, planirala, podsticala, naredila i pomagala i podržavala progone Bošnjaka, Hrvata i drugog nesrpskog stanovništva u 37 opština u Bosni i Hercegovini.

Momčilo Krajišnik je osuđen na 20 godina za istrebljenje, ubistva, progone na političkoj, rasnoj ili vjerskoj osnovi, deportacije i nečovječno postupanje, kao i za zločine protiv čovječnosti u 35 opština. Radoslav Brđanin, rođen upravo u Čelincu, osuđen je na 30 godina zbog zločina počinjenih protiv Bošnjaka i Hrvata u 13 opština. U septembru 2021. prebačen je iz Danske u pritvorsku jedinicu Haškog tribunala, odakle piše molbe za prijevremeno puštanje na slobodu jer je prošle godine odslužio dvije trećine kazne. Ali Karmel Agius, predsjednik Mehanizma za međunarodne sudove, redovno ih odbija jer je “velika težina njegovih zločina prepreka za prijevremeno puštanje na slobodu”.

Pa uđimo u haške presude. Evo kako se u presudi Momčilu Krajišniku opisuje stanje u Čelincu s početka agresije na Bosnu i Hercegovinu. Tačka 430. kaže: “Približno u februaru 1992. otpuštena su dva policajca koja nisu bila srpske nacionalnosti. U opštinu su stigle razne paravojne grupe. Te paravojne grupe su pljačkale i razarale kuće u vlasništvu Muslimana. Srpski vojnici su postavili barikade u blizini muslimanskog dijela grada Čelinca, čime su Muslimanima ograničili kretanje.”

Četiri mjeseca kasnije donose se zakoni slični onima koji su prethodili “Kristalnoj noći”.

Evo šta kazuje tačka 431. presude Momčilu Krajišniku: “Dana 23. jula 1992. Ratno predsjedništvo te opštine donijelo je odluku kojom se nesrpskom stanovništvu te opštine dodjeljuje poseban status. Prema toj odluci nesrbi imaju pravo da nesmetano žive u 'krugu svojih domaćinstava', kao i pravo na rad, zdravstveno osiguranje, penziju te ostala prava propisana zakonom. Osima toga, imali su pravo da napuste teritoriju opštine, pod uslovom da je iseljavanje organizovano i da se iseljava cjelokupno domaćinstvo. Bilo im je zabranjeno kretanje od 16:00 do 18:00 sati, prodaja nekretnina i razmjena stanova bez odobrenja nadležnog opštinskog organa, korištenje sredstava veze osim poštanskog telefona, zadržavanje na javnim mjestima ili putovanje u druge gradove bez odobrenja nadležnog opštinskog organa.

Za provođenje odluke zadužena je Stanica javne bezbjednosti Čelinac, a odluka je dostavljena komandi lokalne brigade VRS-a, SJB-u Čelinac i svim domaćinstvima. Do kraja augusta opštinske vlasti su primile zahtjeve 180 Muslimana za iseljenje iz opštine Čelinac. Na sjednici Skupštine opštine Čelinac održanoj 5. augusta 1992. Janko Trivić, major lakog pješadijskog bataljona, izjavio je sljedeće: 'Sporadična pucnjava i uništavanje imovine – vikendica muslimanskih i hrvatskih, pojava kriminala, krađe automobila, rušenje, paljenje objekata – to je od strane pojave naoružanih grupa koje vrlo smišljeno rade, potpomognute nekim političarima, to se manifestuje kroz okupljanje ekstrema i davanje podrške takvima, na taj način se stvara anarhija, vrši se genocid. (...) Sve ovo i mnogi drugi vinovnici su doprinijeli da se muslimanski živalj digao na iseljenje sa ovog područja.' Te zločine nad nesrbima vršili su pripadnici SJB-a i CSB-a Čelinac. Donosile su se odluke o uvođenju radne obaveze, dodjeli praznih kuća izbjeglicama, te formiranju komisije za razmjenu stanovništva i imovine.”

Nakon višemjesečnih priprema, počinju i napadi na okolna sela. U tački 432. presude Krajišniku navedeno je: “Najmanje pet civila muslimanske nacionalnosti, dvije žene i tri muškarca, ubijeno je za vrijeme akcija 1. krajiškog korpusa u selu Bastasi 16. augusta 1992., a u selu Šamac zapaljene su muslimanske kuće. Ti događaji su navodno uslijedili nakon pogibije 13 vojnika VRS-a.”

Civili su zatvarani u Policijskoj stanici, u podrumu zgrade SDK-a, u školu i u selu Popovcu, kazuju tačke 433. i 434, dok tačka 435. presude Krajišniku kaže da su “godine 1992. razorene dvije džamije i islamski centar u gradu Čelincu”.

U tački 648. presude Radoslavu Brđaninu podrobnije se opisuje rušenje vjerskih objekata: “Minirana je stara drvena džamija u Čelincu. Poslije eksplozije kamioni su odvezli ostatke džamije. Snage bosanskih Srba razorile su manju džamiju u gradu i malu katoličku kapelu na izlazu iz grada. Potonja je uništena sredinom 1992.”

U tački 614. presuda Brđaninu donosi dio zapisnika sa 17. sjednice Skupštine opštine Čelinac od 5. augusta 1992: “(...) Tako da se uništavaju radnje nesrpskog življa, zatim se povećava kriminalitet, gotovo sve vikendice su opljačkane ili uništene. Nažalost to rade uglavnom lica koja nose uniforme milicije i LPBČ. (...)” U narednoj tački se kaže kako bi oni koji bi zatražili zaštitu u Stanici policije dobili odgovor da policija nije odgovorna i savjet da napuste svoje kuće i “odu iz mjesta”.

Onima koji su napustili opštinu kuće su odmah opljačkane, a zatim i zapaljene. Tačka 616. glasi: “Čim su bosanski Muslimani, mještani Bašića, otišli iz sela u augustu 1992., bosanski Srbi su im opljačkali imovinu i zapalili kuće. Nisu spaljene jedino kuće u kojima su stanovali bosanski Srbi.”

Na kraju, u tački 436. presude Momčilu Krajišniku, sudsko vijeće zaključuje da su “iz opštine Čelinac iseljeni gotovo svi stanovnici muslimanske nacionalnosti”.