Izraelska ilegalna naselja na okupiranoj palestinskoj teritoriji postala su najjasniji test evropskog kredibiliteta, kako na nivou Evropske unije tako i na nivou država članica, te svake ozbiljne posvećenosti okončanju sukoba u Palestini i postizanju trajnog rješenja.

Kršenja ljudskih prava od okupacionih snaga nastavljaju se još od Nakbe 1948. godine, a tokom protekle tri godine poprimila su oblik genocidnog rata i etničkog čišćenja u Gazi. Pitanje za kreatore politika EU jeste da li su ozbiljni u odbrani rješenja o dvije države koje uporno podržavaju, a koje zahtijeva potpuni prekid okupacije i svih njenih praksi.

Ovaj test je postao još hitniji otkako je Evropska služba za vanjske poslove (EEAS), de facto ministarstvo vanjskih poslova EU, objavila svoj godišnji izvještaj za 2025. godinu, 17. jula 2026.

Dokument pruža detaljne dokaze da je izgradnja naselja dio centralnog, integriranog izraelskog političkog projekta, a ne samo pitanje demografske ekspanzije. Projekt kombinira izgradnju naselja, legalizaciju ispostava, oduzimanje zemljišta, nasilje doseljenika i promjene u sistemima upravljanja i administracije, stvarajući ono što izvještaj opisuje kao ubrzani put prema de facto aneksiji i daljnjoj eroziji izgleda za održivu palestinsku državu. Prema standardima same EU, takav opis trebao bi navesti autore da preporuče odvraćajuće mjere protiv ovog nezakonitog projekta.

Izvještaj detaljno opisuje izraelske mjere koje, prema svakom objektivnom čitanju, predstavljaju očitu agresiju na palestinska prava. Napominje se da je samo u 2025. godini izraelska vlada odobrila 54 nova zvanična naselja na okupiranoj Zapadnoj obali, isključujući Istočni Jerusalem, što je neviđen broj u jednoj godini, te uspostavila 86 novih naselja, uključujući 58 poljoprivrednih i stočarskih naselja. Nadalje, bilježe se planovi za 63.311 stambenih jedinica, od kojih se 27.941 nalazi na Zapadnoj obali, a 35.370 je obuhvaćeno kroz 56 planova u Istočnom Jerusalemu, što je više nego dvostruko u odnosu na prethodni rekord postavljen 2023. i ogroman skok u odnosu na 2018. godinu, kada je izgrađeno samo 11.513 jedinica.

Prema EEAS-u, logičan ishod ovog projekta je fragmentacija Zapadne obale, odvajanje njenih sjevernih i južnih dijelova te izolacija Istočnog Jerusalema od ostatka palestinske teritorije. Palestinske zajednice bile bi ograničene na odvojene, okružene i opkoljene enklave, što bi uspostavljanje palestinske države učinilo gotovo nemogućim. Pa ipak, ova potencijalna država je centralna tačka zvaničnog okvira EU za rješavanje sukoba. Od arapsko-izraelskog rata 1967. godine, malo je fraza koje su evropski političari češće ponavljali od "rješenja o dvije države kao osnove za okončanje sukoba".

Izvještaj osnažuje palestinski narativ da sukob nije počeo u oktobru 2023. Genocidni rat i razaranja velikih razmjera u Gazi opravdano su dominirali međunarodnom pažnjom skoro tri godine. No, dokument EEAS-a također otkriva opseg izraelskih kršenja na okupiranoj Zapadnoj obali, gdje oružani otpor nije uporediv po razmjerima s onim u Gazi. U istom periodu, Zapadna obala se suočila s drugačijim obrascem agresije: oduzimanjem zemljišta, raseljavanjem stanovništva, geografskom fragmentacijom i nametanjem kontrole nad naseljima kao svršenim činom.

Broj doseljenika na Zapadnoj obali i u Istočnom Jerusalemu približava se cifri od 800.000, što predstavlja kritičnu masu integriranu kroz opsežnu infrastrukturu u institucionalnu arhitekturu izraelske okupacije. Kako bi učvrstili svoje ilegalno prisustvo, doseljenici koriste otvoreno nasilje protiv Palestinaca pod punom i vidljivom zaštitom izraelskih vojnika. Direktno fizičko nasilje nalazi se na vrhu liste taktika korištenih za nametanje ovog nezakonitog režima.

Evropski odgovor na ove činjenice, koje su sada jasno predočene donosiocima odluka na nivou EU i na nacionalnim nivoima, potpuno je nesrazmjeran razmjerima izraelskih postupaka i daleko je od istinskog odvraćanja. Možda predstavlja korak u pravom smjeru, ali samo na minimalnom nivou, primjenjujući etiketu "sankcija" bez prisiljavanja Izraela da preispita sam poduhvat naseljavanja.

Dana 28. maja 2026. godine, EU je uvela sankcije protiv četiri subjekta i tri pojedinca među doseljenicima i organizacijama koje ih podržavaju. Mjere su uključivale zamrzavanje imovine, zabranu stavljanja ekonomskih resursa na raspolaganje tim licima i zabranu putovanja za pojedince. Dana 13. jula 2026, ministri vanjskih poslova EU raspravljali su o daljim mogućnostima ograničavanja trgovine s naseljima, uključujući potpune ili djelomične zabrane uvoza iz naselja, strožije izdavanje dozvola za izvoz i moguće tarife. Kaja Kallas je priznala da trenutna politika diferencijacije, koja naselja tretira drugačije od samog Izraela, nije uspjela obuzdati trgovinu s njima jer se primjena razlikuje među državama članicama.

Na nacionalnom nivou, Irska je 23. jula 2026. donijela zakon kojim se zabranjuje uvoz robe iz izraelskih naselja na okupiranoj palestinskoj teritoriji. U Belgiji je vlada 18. jula 2026. odobrila nacrt kraljevske uredbe kojom se roba iz naselja podvrgava posebnom nacionalnom režimu licenci, praćenja i kazni, provodeći svoju raniju odluku o zaustavljanju uvoza iz naselja do donošenja sveobuhvatne mjere na nivou cijele EU. To predstavlja pravni i politički napredak. Nizozemska je sa svoje strane 21. jula 2026. donijela odluku o ekonomskim sankcijama usmjerenim na robu iz izraelskih naselja na teritorijama koje je okupirao Izrael, a koje stupaju na snagu 22. septembra 2026.

Ipak, generalno gledajući, trenutna evropska politika više liči na "upravljanje" problemom naseljavanja nego na istinsku odbranu palestinskih prava ili čak očuvanje vlastite posvećenosti rješenju o dvije države. Čini se da je vođena sramotom zbog razmjera izraelskih zločina u Gazi, ogromnim javnim pritiskom na evropskim ulicama i presedanima koje su postavili Međunarodni sud pravde i Međunarodni krivični sud, a koji mijenjaju izborne kalkulacije širom EU. Mjere, stoga, ostaju nesigurne i neadekvatne.

Ipak, EU ima na raspolaganju daleko snažnije alate nego što ih je odlučila koristiti. Sporazum o pridruživanju s Izraelom daje opsežne trgovinske, ekonomske, političke i naučne privilegije. Član 2. navodi da se odnosi između strana i sve odredbe sporazuma temelje na poštovanju ljudskih prava i demokratskih principa kao suštinskih elemenata. Na toj osnovi, Evropa bi mogla nametnuti jedinstvenu zabranu trgovine s naseljima; proširiti sankcije kako bi se usmjerile na one koji finansiraju, upravljaju i štite ispostave; zabraniti kompanijama koje su saučesnici u aktivnostima naseljavanja pristup tržištima, finansijama i programima EU; pooštriti bankarska i investiciona ograničenja; te uvjetovati izraelske privilegije jasnim kriterijima za zaustavljanje širenja naselja, nasilja i prisilnog raseljavanja. Kallas je izjavila da pravno mišljenje Vijeća EU dozvoljava usvajanje mjera povezanih s trgovinom kvalificiranom većinom, dodajući da Unija može djelovati ako postoji politička volja.

Izrael može apsorbirati izolirane, jednostrane mjere pojedinačnih država. Ono što ne može tako lako apsorbirati jeste kolektivna politika koju je usvojila EU, njegov ključni trgovinski i politički partner. Cilj nije odbaciti nacionalne inicijative, već ih pretočiti u stav na nivou cijele EU koji će naselja i doseljenike iz imovine pretvoriti u težak teret za okupaciju.

Evropski političari se također mogu osloniti na ogroman pritisak naroda koji se pojavio protiv Izraela i njegove politike tokom genocidnog rata. Taj pritisak se manifestirao u obliku kontinuiranih demonstracija i akcija: više od 50.000 prosvjeda i događaja u više od 25 zapadnoevropskih zemalja i oko 800 gradova. Izražen je i kroz Evropsku građansku inicijativu (ECI) br. 2025/000005, koja poziva na potpunu suspenziju Sporazuma o pridruživanju između EU i Izraela. Organizatori su zatvorili prikupljanje potpisa 15. jula 2026, otprilike šest mjeseci prije formalnog roka, nakon što su prikupili oko 1,3 miliona potpisa građana EU. Prema podacima kampanje, inicijativa je ispunila nacionalni prag u 14 od 27 država članica EU, što je dvostruko više od minimalnog uvjeta koji iznosi sedam država.

Potpisnici nisu pozivali na još jednu izjavu osude ili nejasan humanitarni stav, zahtijevali su konkretan politički i ekonomski korak koji pogađa samu srž odnosa EU s Izraelom.

Paralelna palestinska odgovornost

Kriza kredibiliteta Evrope ne oslobađa palestinske političke aktere njihove vlastite odgovornosti. Palestinski nacionalni cilj nadilazi pitanje naselja i podrazumijeva potpuno okončanje okupacije. Pa ipak, naselja su konkretno pitanje u kojem zvanični stav EU nudi mogućnost efikasnog palestinskog pritiska i opipljivih, iako djelimičnih, dobitaka. Suočavanje sa sistemskim projektom aneksije i naseljavanja zahtijeva ozbiljne unutrašnje reforme, nacionalnu strategiju koja povezuje otpor s političkim, pravnim i diplomatskim radom, te sposobnost iskorištavanja promjene u evropskom javnom mnijenju.

Iako ne postoji zvaničan trenutni broj, Konferencija Palestinaca u Evropi procjenjuje da na cijelom kontinentu živi najmanje 800.000 Palestinaca. S obzirom na slobode, logističke resurse i otvorene granice, izvodljivo je održati izbore među ovim značajnim dijelom palestinskog naroda i stvoriti predstavničko tijelo sposobno da vrši pritisak na države EU. Ista logika vrijedi i za palestinske zajednice u Americi i azijsko-pacifičkoj regiji, uključujući Australiju i Novi Zeland.

Sveobuhvatni izraelski projekt ne može se suzbiti fragmentiranom palestinskom stvarnošću. Niti izolirane nacionalne mjere mogu zamijeniti kolektivni evropski odgovor. Zato je obnova Palestinske oslobodilačke organizacije (PLO), održavanje istinskih izbora za Palestinsko nacionalno vijeće, obnavljanje političkih mandata i prihvatanje partnerstva umjesto monopoliziranja donošenja odluka mnogo više od unutrašnjeg pitanja. To je direktno povezano sa sposobnošću Palestinaca da stvore legitimno, reprezentativno rukovodstvo koje bira narod u domovini i dijaspori.

Unutrašnja palestinska podjela ne objašnjava okupaciju niti opravdava širenje naselja, ali slabi palestinsku sposobnost da evropske izvještaje, promjene u javnom mnijenju i pravne mogućnosti pretvori u konkretne političke dobitke.

U novom promjenjivom kontekstu, palestinskom narodu je potrebno nacionalno rukovodstvo sposobno da razumije međunarodne političke i narodne promjene, da ih efikasno iskoristi i upotrijebi u službi svog cilja i borbe za oslobođenje, povratak i samoopredjeljenje, piše Majed al-Zeer, novinar, pisac, predavač, autor i aktivist specijaliziran za palestinska pitanja, za Al Jazeera English.