Postoje dokumenti koji zabilježe historiju, i oni koji je stvore. Nacrt Memoranduma Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU), čiji su dijelovi objavljeni u beogradskim "Večernjim novostima" 24. i 25. septembra 1986. godine, spada u ovu drugu kategoriju. Zamišljen kao interna analiza ekonomske i političke krize u SFR Jugoslaviji, ovaj tekst je postao ideološka platforma koja je dala intelektualno opravdanje za politiku Slobodana Miloševića, koja će deceniju kasnije Balkan preplaviti krvlju. Iako su se njegovi autori branili tvrdnjom da je riječ o nedovršenom i "ukradenom" radnom materijalu, njegove teze su se iz akademskih kabineta prelile direktno u političke govore, a zatim i u vojne strategije.

Dokument je bio podijeljen na dva dijela: analizu krize u Jugoslaviji i, što je ključno, položaj Srbije i srpskog naroda. U njegovom središtu nalazila se tvrdnja o sistematskoj diskriminaciji Srbije unutar jugoslovenske federacije. Autori su tvrdili da je Ustav iz 1974. godine Srbiju učinio neravnopravnom, podredivši je autonomnim pokrajinama Vojvodini i Kosovu, i time oslabio njenu državnost. Centralna teza, koja će postati pokretač masovne mobilizacije, bila je ona o biološkoj i kulturnoj ugroženosti Srba izvan granica Srbije, prvenstveno na Kosovu gdje su, kako se navodi, izloženi "fizičkom, političkom, pravnom i kulturnom genocidu", te u Hrvatskoj gdje im je prijetila asimilacija. Unutrašnje, avnojevske granice republika proglašene su administrativnim i nepravednim, jer su navodno cijepale jedinstveni etnički i historijski prostor srpskog naroda.

Ove ideje poslužile su kao direktna ideološka podloga za politiku Slobodana Miloševića. Memorandum je pružio narativ o ugroženosti i historijskoj nepravdi, koji je Miloševićev režim iskoristio za homogenizaciju nacije i pripremu terena za ratove. Ironično, politika koja je proizašla iz navodne brige za zaštitu Srba dovela je do suprotnog ishoda. Prema popisu stanovništva iz 1981. godine, udio Srba u Hrvatskoj iznosio je 11,5%, da bi do 2021. pao na svega 3,2%. U samoj Srpskoj akademiji nauka i umetnosti decenijama traju pokušaji da se institucija distancira od odgovornosti, uz tvrdnje da su optužbe o velikosrpskom ratnom planu "zlonamerne izmišljotine". Ipak, u historijskom i političkom sjećanju susjednih naroda, Memorandum je ostao upamćen kao dinamit postavljen pod temelje zajedničke države.

Za Bosnu i Hercegovinu, posljedice Memoranduma bile su razorne. Iako se BiH u tekstu ne spominje s istim teritorijalnim pretenzijama kao Hrvatska ili Kosovo, njeni temelji su potkopani kroz ključne postulate dokumenta. Prvi udar bio je na njen kulturni i identitetski prostor. Autori su se žalili što se srpski pisci iz BiH u zvaničnim klasifikacijama više ne vode pod srpskom, već pod "bosanskohercegovačkom književnošću", što je bio uvod u osporavanje posebnosti, a kasnije i legitimiteta, bosanskohercegovačke državnosti. Doktrina o ugroženosti, centralna tema Memoranduma, prenesena je kao politički narativ u BiH krajem 1980-ih. Kroz medijsku propagandu pod kontrolom Beograda, među bosanskim Srbima sistematski je stvaran strah od navodne obnove NDH ili stvaranja islamske države, što je poslužilo kao alibi za formiranje paralelnih institucija i oružanu pobunu protiv legalnih vlasti.

Kada je Memorandum proglasio unutrašnje granice SFRJ "vještačkim", time je automatski delegitimisana i granica Bosne i Hercegovine. Vođstvo SDS-a, u koordinaciji s Beogradom, operacionalizovalo je tu ideju formiranjem takozvanih Srpskih autonomnih oblasti (SAO), a zatim i proglašenjem Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Ratni zločini, masovna protjerivanja, opsada Sarajeva i genocid u Srebrenici bili su direktna terenska realizacija tog imperativa – ako su avnojevske granice ništavne, a drugi narodi prijetnja biološkom opstanku, onda je njihovo fizičko uklanjanje viđeno kao sredstvo za uspostavljanje "istorijske pravde". Zbog toga je Memorandum SANU bio uvršten kao dokazni materijal u tužbi BiH protiv SR Jugoslavije pred Međunarodnim sudom pravde u Hagu, gdje je označen kao idejna polazna tačka rata. Danas, analitičari upozoravaju na postojanje takozvanog "Drugog memoranduma", nezvaničnog nastavka iste politike drugim sredstvima. Umjesto tenkova, ciljevi se, kako se tvrdi, ostvaruju kroz institucionalno slabljenje države BiH, negiranje genocida i jačanje paralelnih veza između entiteta Republika Srpska i Srbije, čime se pokazuje da su ideje iz 1986. godine i dalje aktivna politička agenda.