Na norveškom arhipelagu Svalbard, duboko pod planinskim ledom i blizu Sjevernog pola, nalazi se mjesto koje mnogi nazivaju "Trezorom sudnjeg dana" ili "Nojevom barkom za sjevernoameričko i svjetsko sjemenje". Ipak, čovjek koji od juna ove godine rukovodi koordinacijom ovog globalnog projekta, profesor genetike Fuad Gaši, radije ga opisuje kao riznicu znanja koja osigurava biodiverzitet usjeva na našoj planeti.

Njegova životna priča podjednako je fascinantna kao i sam trezor. Tokom rata u Bosni i Hercegovini devedesetih godina, Gaši je kao izbjeglica otišao u Švedsku. Nakon rata se vratio u domovinu, diplomirao poljoprivredne nauke i genetiku, te postao profesor na Univerzitetu u Sarajevu. Godine 2008. osnovao je prvu banku biljnih gena u Bosni i Hercegovini. Kada se ta institucija tokom pandemije suočila s finansijskim problemima, saradnja s Norvežanima otvorila mu je vrata Svalbarda. Danas se nalazi na čelu institucije u kojoj se čuva više od 1,4 miliona uzoraka sjemena iz više od 100 zemalja svijeta, piše El Pais. 

Svjetska rezerva u "crnoj kutiji"

Svalbard Global Seed Vault nije klasična banka sjemena. Njegova primarna uloga je da služi kao sigurnosna kopija (backup) za druge banke gena širom svijeta.

- Mi smo poput crne kutije. Ne diramo sjeme; samo ga čuvamo na konstantnoj temperaturi od -18 stepeni, što mu omogućava da preživi veoma dug period. Matične banke sjemena u svakoj zemlji odgovorne su za njegovo obnavljanje i provjeru klijavosti - objašnjava Gaši.

Ulaz u trezor otvara se samo tri puta godišnje. Gaši ističe da je prvi ulazak u unutrašnjost planine u junu ove godine za njega bio nevjerovatno iskustvo. Smještanje kutija sa sjemenom koje predstavlja rezultat rada generacija i generacija poljoprivrednika hiljadama godina unazad nosi ogromnu odgovornost.

Gubitak sjemena je gubitak potencijala za budućnost

U vremenu kada klimatske promjene ubrzano transformišu poljoprivredu, očuvanje raznolikosti usjeva postaje ključno za opstanak čovječanstva. Gaši upozorava da gubitkom samo jedne sorte gubimo genetski potencijal koji bi sutra mogao spasiti prehrambeni sistem.

Zato trezor insistira na efikasnosti – od zemalja deponenata se traži da šalju isključivo jedinstvene uzorke kako bi se izbjeglo dupliranje, jer se unutar ovih komora zapravo čuva historija ljudske poljoprivrede.

Dugoročno razmišljanje u eri kratkovidnosti

Na pitanje da li je trezor spreman za ekstremne ekološke promjene, Gaši navodi da je objekat građen s pogledom u daleku budućnost. Ulaz se nalazi na 130 metara nadmorske visine, što znači da bi ostao siguran čak i ako bi se sve ledene kape na planeti otopile i nivo mora drastično porastao.

Osvrćući se na globalnu dinamiku i činjenicu da društvo često pokazuje više panike zbog potencijalnih prijetnji vještačke inteligencije nego zbog klimatskih promjena, bosanski profesor nudi evoluciono objašnjenje: ljudska bića su programirana da brinu o trenutnim potrebama, a ne o onome što će se desiti za 50 godina.

Ipak, sa pozicije na kojoj se nalazi, Fuad Gaši podsjeća da je civilizacija dostigla tačku u kojoj može nanijeti nepopravljivu štetu vlastitom staništu. Svalbard je tu da pruži pojas za spasavanje, ali stvarna borba za otpornu poljoprivredu i očuvanje biodiverziteta mora se odvijati svakodnevno – na našim poljima.