Prezir Donalda Trumpa prema saveznicima u NATO-u datira čak i prije nego što je prvi put postao predsjednik Sjedinjenih Država. Od ljutnje zbog njihovih relativno niskih vojnih izdataka do - u novije vrijeme - prijetnji preuzimanjem Grenlanda, teritorije Danske, članice NATO-a, američki lider je dugo držao savez na ivici.
Ali odluka saveznika u NATO-u da se ne pridruže Trumpovom ratu protiv Irana produbila je raskol do neviđenih nivoa, kažu analitičari. Trump je njihov nedostatak podrške nazvao mrljom na savezu "koja nikada neće nestati". Njemački kancelar Friedrich Merz rekao je to još otvorenije, nekoliko sati kasnije: Sukob je "postao transatlantski test stresa".
To prepucavanje naglašava centralno pitanje koje je otkrila bliskoistočna kriza, a za koje stručnjaci kažu da NATO više ne može odgađati: može li transatlantski savez opstati, posebno ako se SAD povuku?
- Neće biti povratka uobičajenom poslovanju u NATO-u, ni tokom ove američke administracije ni tokom sljedeće. Bliži smo prekidu nego ikad prije - rekao je Jim Townsend, vanredni viši saradnik u Centru za novu američku sigurnost i bivši zamjenik pomoćnika sekretara odbrane za Evropu i NATO.
Trump ne može izvući SAD iz saveza iz hira, pieš Al Jazeera. Da bi to formalno učinio, potrebna mu je dvotrećinska većina u američkom Senatu ili čin Kongresa - scenariji koji se vjerovatno neće uskoro ostvariti, s obzirom na to da NATO i dalje uživa široku podršku mnogih zakonodavaca u obje glavne američke stranke.
Ali postoje i druge stvari koje Trump može učiniti. SAD nemaju obavezu da priskoče u pomoć saveznicima ukoliko budu napadnuti. Član 5 sporazuma navodi obavezu kolektivne odbrane članica, ali ne prisiljava automatski na vojni odgovor - i među saveznicima postoji skepticizam u vezi s tim hoće li Washington ikada priskočiti u pomoć.
SAD također mogu premjestiti skoro 84.000 američkih vojnika raštrkanih po Evropi s kontinenta. Wall Street Journal je u srijedu izvijestio da Trump razmatra premještanje nekih američkih baza iz zemalja koje su smatrane nekorisnim tokom rata u Iranu i njihov transfer u zemlje koje ga više podržavaju. Mogao bi zatvoriti američke vojne baze i prekinuti vojnu koordinaciju sa saveznicima.
Budući da su američke sigurnosne garancije Evropi temelj NATO-a od njegovog osnivanja, takvo povlačenje bi nanijelo dovoljno štete.
- Ne mora napustiti NATO da bi ga potkopao; samo time što je rekao da bi mogao, već je narušio njegov kredibilitet kao efikasnog saveza - rekao je Stefano Stefanini, bivši italijanski ambasador pri NATO-u od 2007. do 2010. i bivši viši savjetnik italijanskog predsjedništva.
Ipak, saveznici nisu bespomoćni. Ruska invazija na Ukrajinu otkrila je oslabljeno stanje evropskih odbrambenih industrija i njihovu duboku zavisnost od SAD-a.
To, zajedno s brojnim diplomatskim krizama u partnerstvu SAD-a i NATO-a – uključujući Trumpovu prijetnju preuzimanjem kontrole nad Grenlandom – natjeralo je evropske saveznike da više ulažu u odbrambene kapacitete. Između 2020. i 2025. godine, odbrambeni izdaci država članica porasli su za više od 62 posto.
Međutim, područja u kojima Evropa pati od prevelike zavisnosti od SAD-a uključuju sposobnost udara duboko u neprijateljsku teritoriju, obavještajne podatke, nadzor i izviđanje, svemirske kapacitete poput satelitske obavještajne službe, logistiku i integriranu zračnu i raketnu odbranu, prema izvještaju Međunarodnog instituta za sigurnosne studije (IISS).
Ovi izazovi ostaju značajni. Trebat će sljedeća decenija ili više da se oni popune i skoro bilion dolara da se zamijene ključni elementi američkih konvencionalnih vojnih kapaciteta. Evropske odbrambene industrije se bore da brzo povećaju proizvodnju, a mnoge evropske vojske ne mogu ostvariti svoje ciljeve regrutacije i zadržavanja vojnika, navodi se u izvještaju IISS-a.
Ipak, neki stručnjaci vjeruju da je evropski NATO moguć. Minna Alander, analitičarka u Stockholmskom centru za istočnoevropske studije Švedskog instituta za međunarodne poslove, kaže da je NATO tokom godina postao struktura za vojnu saradnju između evropskih zemalja.
- NATO stoga može preživjeti rat u Iranu - pa čak i povlačenje SAD-a - jer evropske članice imaju podsticaj da ga održe, čak i ako je u radikalno drugačijem obliku - rekla je Alander.
Za neke, rok je 2029. godina. Tada je Rusija možda dovoljno rekonstituisala svoje snage da napadne teritoriju NATO-a, prema procjenama njemačkog načelnika odbrane, generala Carstena Breuera.
- Ali oni nas mogu početi testirati mnogo ranije - rekao je Breuer u maju prošle godine, naređujući da se njemačka vojska do tada u potpunosti opremi oružjem i drugim materijalom. Drugi procjenjuju da bi Moskva mogla predstavljati tu prijetnju već 2027. godine.
A šta je sa SAD-om - da li bi im bilo bolje bez NATO-a? Prema Stefaniniju, bivšem ambasadoru, debata o NATO-u se često "iskrivljava" kako bi se prikazao razlog postojanja saveza kao isključiva funkcija zaštite Evrope od Rusije, kao usluga SAD-a kontinentu.
NATO je bio mreža saveza nastalih na početku Hladnog rata protiv Sovjetskog Saveza. Decenijama su se SAD borile da privuku što više zemalja u savez, tretirajući one koje su odbile kao prijatelje neprijatelja.
Nakon napada na SAD 11. septembra 2001. godine, NATO je prvi i jedini put aktivirao Član 5 kako bi stao iza Washingtona i poslao trupe da se bore u Afganistanu. Hiljade vojnika su tamo poginule, uključujući skoro 500 iz Ujedinjenog Kraljevstva i desetine iz Francuske, Danske, Italije i drugih zemalja.
A tokom rata u Iranu, evropske baze su bile korisna mjesta za stacioniranje američke vojske - čak i ako su se mnoge zemlje javno distancirale od sukoba.
- NATO je služio interesima SAD-a, a Trump lagodno previđa te aspekte. Evropa ima vlastitu odgovornost time što ne ulaže u odbranu i stvara snažnu zavisnost, ali mišljenje da NATO služi samo evropskim strateškim interesima jednostavno nije istina - naglasio je Stefanini.
Početna
Najnovije
Najčitanije
Na vrh