Uvod u historiju odnosa islama i Zapada (2): Renesansa utemeljena na prijevodima s arapskog jezika

Knjiga Ja, onaj drugi i drukčiji svijet: uvod u historiju odnosa islama i Zapada autora Ibrahima Kalina istinska je studija izuzetne informativnosti i dubine koja nastoji rasvijetliti dva važna fenomena: odnose islamskog i zapadnog društva u jednom veoma dugom historijskom razdoblju i različite dimenzije slojevite historije tih odnosa. Kalinova studija ni po čemu ne podsjeća na onu vrstu tekstova pisanih s namjerom da čitaoca u nešto uvjere. Ovdje je riječ o knjizi u kojoj autor, inače vrstan mislilac i filozof, nastoji razumjeti susrete islamskog i zapadnog društva, bilo u formi sukoba ili plodonosne saradnje, te ih smjestiti u racionalan okvir. Autor znalački potcrtava kako historija nikada nije nešto što pripada samo prošlosti, već podjednako i našoj sadašnjosti. Samo ono razumijevanje historije koje ne izlazi izvan racionalnih okvira, smatra Kalin, može nam pomoći da gradimo temelje za zdraviju budućnost. Stoga je njegova knjiga ne samo uvod u historiju odnosa islama i Zapada već i svojevrstan uvod u filozofiju historije odnosa dvaju velikih kulturno-civilizacijskih krugova

Piše: Hamza RIDŽAL

 

Prije nego što su prijevodi s arapskog na latinski jezik počeli oblikovati svijet evropske misli, srednjovjekovna evropska misao razvila je vlastiti vjerski i kulturni identitet. Identitet onog što nazivamo zapadnom civilizacijom tada je bio određen na zapadu latinskim, a na istoku bizantsko-grčkim karakterom. Zajednički im je bio pokušaj da među paganskim evropskim plemenima prošire sistem vjere koji je uspostavila crkva, te pokušaj da rimski i bizantski pravni sistem, umjetnost i misao transformira i asimilira zahtjevima kršćanskog vjerovanja. Ipak, kako navodi Kalin, u poređenju s drevnom Grčkom ili Rimom, Bizant nije predstavljao rastuću civilizaciju, već kulturu u borbi za opstanak. Prije hiljadite godine u Evropi ne susrećemo velike filozofske sisteme i škole, naučne centre i univerzitete. “Svi veliki mislioci, filozofi, teolozi, umjetnici, pa čak i mistici koji su se javljali u Evropi nakon ovoga, bili su pod utjecajem kulturnog i civilizacijskog dostignuća islamskog svijeta. Neki su otvoreno i fleksibilno prihvatili ovaj utjecaj, neki su ga u korijenu odbacili, a neki su iskoristili arapski jezik i islamsku nauku i filozofiju kao sredstvo za dolazak do drevne grčke zaostavštine”, piše Kalin.

On ističe kako kulturni i misaoni život Evrope u periodu od 1000. do 1500. godine, poznat pod imenom visoki srednji vijek, nije bio indiferentan prema islamskom svijetu, koji je duboko utjecao na taj period evropske kulturne i intelektualne historije. Tragove tog utjecaja moguće je vidjeti u najpopularnijim i kanonskim djelima srednjeg vijeka, kao što su Rolandova pjesma, Danteova Božanstvena komedija, Summa Theologica Tome Akvinskog i brojnim drugim. O utjecajima islamske civilizacije na ova djela teško bismo mogli govoriti da nije bilo prijevoda. Prevodilačke aktivnosti s arapskog na latinski u Španiji, Engleskoj i Iberijskom poluotoku uopće predstavljaju jednu od važnih prijelomnih tačaka srednjovjekovne evropske historije.

“Zahvaljujući prijevodima s arapskog, evropski velikodostojnici, teolozi i naučnici nisu se zadržali samo na otkrovenju neprijateljskog mentalnog svijeta, u isto vrijeme iznova su otkrili nauku i filozofiju drevne Grčke, koje su stoljećima bile izgubljene u evropskoj mapi misli. Osim toga, suprotno tvrdnjama orijentalista, muslimanski mislioci nisu samo sačuvali (i kad je došlo vrijeme za to, Evropi predali) pisano grčko naslijeđe. Suprotno tome, drevnu grčku misao obradili su u ideološkoj osnovi stvaranja i onog svijeta i iznova su je proizveli u jednom teističko-metafizičkom smislu. U filozofskom smislu, Platonov i Aristotelov izlazak iz paganizma i njihov susret s vjerom u jednog Boga desio se u djelima muslimanskih filozofa Kindija, Farabija, Ibn Sine i Ibn Rušda, mnogo prije kršćanskih teologa kao što je Toma Akvinski. Također, muslimanski mislioci prvi su omogućili tumačenje Aristotela u jednom neoplatonskom smislu i u okvirima pomirljivim s vjerskom kozmologijom i metafizikom”, objašnjava Kalin, naglasivši da je zbog toga nemoguće analizirati srednjovjekovnu evropsku filozofiju neovisno od svijesti o Platonovoj i Aristotelovoj avanturi u islamskom svijetu.

Veliko naslijeđe grčke filozofije zahvaljujući muslimanskim misliocima postalo je dijelom zajedničkog naslijeđa koje su prihvatali andaluzijski i istočni muslimani, ali i Jevreji, evropski i stočni kršćani. Iako je broj prevodilaca bio mali, potreba da Evropa razumije i uči od svijeta u kojem su ulice čiste, a biblioteke ispunjene rukopisima bivala je sve izraženijom. “Prijevodi s arapskog na latinski i hebrejski na polju matematike, algebre, geometrije, astronomije, medicine, historije prirode, mehanike, hemije i alhemije, filozofije, retorike, tesavvufa, poezije, historije misli i ostalog udarili su pečat na filozofski svijet XII i XIII stoljeća i bili su uzrok rađanju novog pokreta misli, nauke i umjetnosti u Evropi”, piše Kalin.

Samo je početak upotrebe brojeva u Evropi, poznatih pod imenom arapski brojevi, omogućio ogroman napredak na polju praktičnih pitanja poput oporezivanja i carinjenja, s jedne, ali i naučni progres, s druge strane. Vođenje složenih matematičkih operacija rimskim brojevima bilo je skoro nemoguće, pa je dolazak arapskih brojeva u Evropu jedan veliki kotač u mehanizmu renesanse. Sličan proces odvijao se na polju astronomije i medicine. Muslimani su postavili temelj modelu univerzuma koji su kasnije zagovarali Galileo i Kepler. “Osim toga, muslimanski astronomi i geografi radili su na modelima koji su prihvatili da je Zemlja okrugla i izvršili su alternativne proračune. Suštinski je važno što su muslimanski naučnici to predstavili kao čist naučni parametar i nisu osjetili potrebu da različitim modelima univerzuma pripišu vjersko-retorički smisao. I dok je zbog toga prelazak s modela geocentričnog univerzuma na model heliocentričnog univerzuma na Zapadu izazvao veliku teološku krizu, u islamskom je svijetu to prihvaćeno kao jasno naučno-kosmološko pitanje i nije izazvalo vjersko-teološke rasprave”, piše Kalin.

Kao primjer utjecaja na polju astronomije i pitanja modela univerzuma, koji je Crkva smatrala teološkim pitanjem, Kalin navodi utjecaj Ebua Abbasa el-Ferganija, slavnog astronoma iz 9. stoljeća, i njegovog djela Kitab fi hareketi’s-semaviyye ve dževami’ ilmi’n-nudžum. U ovom djelu Fergani ustanovljuje da je Zemlja sferičnog oblika, piše o sjevernom i južnom polu, te ispravlja Prolomejev model donoseći nove naučne informacije. Ovo je djelo s arapskog na latinski jezik prevedeno 1135. godine od Johna iz Seville. U istom periodu nastao je i hebrejski prijevod ovog kapitalnog djela. Kalin navodi autore koji su se kasnije pozivali na ovo djelo prepisujući njegove dijelove, te ističe da se i Kolumbov put prema Indiji temelji na percepciji koju su muslimanski naučnici imali o Zemlji. Posebno su zanimljive Kalinove opservacije o utjecajima Ferganija na Dantea, koji je, kako tvrdi u djelu Convivio ve Vita Nuova, pročitao Ferganijevo djelo. Kalin smatra da je Danteova Božanstvena komedija kulminacija Ferganijevog utjecaja.

Kalin se posebno osvrće na utjecaje islamske medicinske nauke na evropsku renesansu, ali zaključuje da bolnice u Evropi, u onom smislu u kojem su postojale u islamskom svijetu, nisu mogle biti podignute sve do 16. stoljeć,a uprkos tome što su na latinski mnogo ranije bili prevedeni Ibn Sina i Razi – ta dva medicinska kolosa. Autor skreće pažnju na činjenicu da je prevodilački pokret bio posebno aktivan u toku 17, ali i 18. stoljeća, kada su pod patronatom imperatora Frederika II na Siciliji ulagani ogromni napori da se prevedu islamski autori. Na to se u Evropi tog vremena i nije uvijek gledalo blagonaklono. Michael Scott, prevodilac Frederika II, bio je predmet blaćenja. Dante u Božanstvenoj komediji Scotta stavlja u inferno, dakle Džehennem, optužujući ga da je čitao muslimanske knjige i na osnovu njih predviđao budućnost. Kada se izuzmu legende i blaćenja, piše Kalin, treba priznati da Scottu pripada istaknuto i važno mjesto u historiji odnosa islama i Zapada. (Nastavlja se)

PROČITAJTE I...

Karijera mu je bila turbulentna i puna iskušenja, a i do danas nije jasno zašto je u naponu kreativnih snaga napustio projektantsku djelatnost. Zlatno doba njegovog djelovanja veže se za period između 1935. i 1941. godine, kada u Vakufskoj direkciji realizira svoje najpoznatije projekte. U tom kratkom vremenu projektirao je i realizirao pedesetak vakufskih objekata širom Bosne i Hercegovine, što ga svrstava među najplodnije arhitekte u historiji naše zemlje

Kada sam prvi put krenuo na Marš mira od Nezuka do Potočara, htio sam se staviti u poziciju tih ljudi koji su prošli to sve u teškim uvjetima. Sada idem u Vukovar. Na neki način čovjek osjeća obavezu i dužnost da oda poštovanje prema stradanju ljudi. Svi koji su sposobni trebali bi bar jedanput proći od Nezuka do Potočara, otići u Vukovar i druga mjesta gdje su ljudi ni krivi ni dužni ubijeni, poručio je Mehić

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!