Proizvodi povezani s nezakonitim izraelskim naseljima na okupiranim palestinskim teritorijama i dalje dospijevaju na evropska tržišta, što otvara pitanja o načinu njihovog izvoza, označavanja i distribucije te o tome sprečavaju li postojeća evropska pravila efikasno trgovinu povezanu s naseljima.

Izvještaj Globalnog centra za sudske sporove Echo iz juna 2026. godine, pod nazivom "Uvoz okupacije", ponovo je skrenuo pažnju na ove lance snabdijevanja.

U izvještaju se navodi da je roba proizvedena u nezakonitim izraelskim naseljima dospijevala na evropska tržišta putem sistema koji prikrivaju njeno stvarno mjesto porijekla.

Evo kako taj sistem funkcioniše.

Koliko je trgovina rasprostranjena

Izvještaj se fokusira na poljoprivredni izvoz, uključujući datule, agrume, začinsko bilje, voće i povrće, za koje je ranijim istraživanjima utvrđeno da spadaju među najčešće proizvode iz naselja koji dospijevaju u Evropu.

Kako bi prikazao način na koji trgovina funkcioniše, Global Echo je analizirao lance snabdijevanja tri velika izraelska izvoznika: Hadiklaim, Mehadrin Ltd. i Yonatan Packing and Marketing.

Pratio je proizvode od poljoprivrednih imanja u nezakonitim naseljima, preko objekata za pakovanje i izraelskih luka, sve dok nisu dospjeli na evropska tržišta.

Budući da ni Izrael ni Evropska unija ne objavljuju sveobuhvatne podatke o izvozu iz naselja, stvarni obim trgovine godinama je ostajao nejasan.

U izvještaju se navodi da je analizirano više od 30.000 izvoznih dokumenata koji su pratili više od 6.800 poljoprivrednih pošiljki između oktobra 2017. i februara 2026. godine. Od 5.900 pošiljki namijenjenih Evropi, 17,2 posto sadržavalo je proizvode iz naselja. Za Evropsku uniju taj udio iznosio je 19,2 posto.

U izvještaju se navodi da poljoprivredni proizvodi iz izraelskih naselja nisu neuobičajeni niti povremeni, već redovno čine dio izraelskog poljoprivrednog izvoza u Evropu.

Kako proizvodi iz naselja ulaze u Evropu

Prema izvještaju, izvoznici koriste ono što se naziva "lanac prikrivanja", sistem osmišljen tako da prikrije činjenicu da proizvodi potiču iz izraelskih naselja i oteža utvrđivanje njihovog stvarnog porijekla.

U izvještaju se opisuju tri glavne metode.

Prva se naziva "skrivanje naočigled". U toj metodi izvoznici mogu navesti stvarnu lokaciju naselja, uključujući njegov poštanski broj, ali kao zemlju porijekla i dalje navode Izrael, čime prikrivaju činjenicu da je roba proizvedena u naselju.

U izvještaju se navodi da su evropske carinske vlasti, a ne izraelski izvoznici, odgovorne za provjeru pripada li određeni poštanski broj naselju. Autori tvrde da se time stvaraju propusti koji omogućavaju da proizvodi iz naselja uđu na evropska tržišta bez odgovarajućeg označavanja.

Druga metoda uključuje ono što se u izvještaju naziva "lažnim adresama". Izvoznici koriste adrese unutar Izraela umjesto stvarne lokacije proizvodnje, zbog čega proizvodi iz naselja izgledaju kao da potiču iz Izraela.

Treća metoda je "miješanje".

Proizvodi iz nezakonitih naselja miješaju se s robom proizvedenom u Izraelu u zajedničkim objektima za pakovanje ili skladištenje prije izvoza. Nakon što se pomiješaju, pošiljka dobija dokumente o izraelskom porijeklu, zbog čega uvoznicima i carinskim službenicima postaje teško utvrditi koji proizvodi potiču iz naselja.

Koje su korake evropske zemlje preduzele

Evropske zemlje zauzele su različite pristupe prema proizvodima porijeklom iz izraelskih naselja, od nacionalnih zabrana uvoza do poziva na snažnija ograničenja na nivou Evropske unije.

Na nivou Evropske unije još ne postoji zabrana uvoza iz izraelskih naselja koja bi se primjenjivala u cijelom bloku. Međutim, pitanje je približeno djelovanju na nivou EU. Evropska komisija je u julu državama članicama predstavila opcije koje uključuju potpunu ili djelimičnu zabranu uvoza, prohibitivne carine i sistem uvoznih dozvola. Ministri vanjskih poslova EU-a razgovarali su o prijedlozima 13. jula, pri čemu je najveću podršku dobila potpuna zabrana, ali dogovor nije postignut i naložen je nastavak rada na tom pitanju.

Nizozemska je usvojila nacionalnu zabranu uvoza, kupovine i prodaje robe iz izraelskih naselja na okupiranim palestinskim teritorijama. Tom mjerom zabranjuje se i zaobilaženje zabrane, a njena primjena trebala bi početi 22. septembra 2026. godine.

Irska je također napredovala u donošenju zakona kojim bi se zabranio uvoz robe porijeklom iz izraelskih naselja. Vlada je u maju odobrila Prijedlog zakona o zabrani uvoza robe iz izraelskih naselja iz 2026. godine, koji je potom u julu prošao kroz irski parlament. Nakon usvajanja i stupanja na snagu, uvoz robe iz naselja bit će krivično djelo.

Španija je već zabranila uvoz proizvoda porijeklom iz izraelskih naselja na okupiranoj palestinskoj teritoriji. Belgija je također odobrila zabranu uvoza iz izraelskih naselja, uz podršku snažnijem djelovanju na nivou EU-a.

Francuska i Švedska zalažu se za zajednički evropski pristup umjesto odvojenih nacionalnih mjera. U pismu Evropskoj komisiji iz aprila 2026. godine, Francuska i Švedska pozvale su na dodatne mjere usmjerene protiv proizvoda iz naselja, uključujući carine i ograničenja putem sistema izvoznih dozvola.

Zašto sistem i dalje funkcioniše

Global Echo tvrdi da je odgovornost podijeljena između izraelskih izvoznika i evropskih vlasti.

Istraživači navode da su identifikovali stotine potvrda o porijeklu koje su se činile povezanima s proizvodima iz naselja, dok su istovremeno omogućavale povlašteni tretman predviđen Sporazumom o pridruživanju između EU-a i Izraela.

U izvještaju se također dovodi u pitanje valjanost fitosanitarnih certifikata i certifikata za organsku proizvodnju izdatih za proizvode porijeklom s okupirane teritorije, uz tvrdnju da možda nisu u skladu s pravnim zahtjevima EU-a.

U izvještaju se tvrdi da postojeći sistem prebacuje teret utvrđivanja poštanskih brojeva naselja na evropske vlasti umjesto na izraelske izvoznike, čime se stvaraju mogućnosti da proizvodi iz naselja izbjegnu otkrivanje, piše Anadolija.