U diplomatskim krugovima u Briselu sve se otvorenije govori o potrebi revizije Dejtonskog mirovnog sporazuma. Preovladava stav da su određene izmjene nužne, ali se istovremeno priznaje da Evropska unija u svojoj sadašnjoj političkoj i institucionalnoj konfiguraciji nema dovoljno kapaciteta ni jedinstva da takav proces iznese do kraja. Upravo taj nedostatak političke snage i kohezije Evopske unije otvara prostor za snažniji angažman Sjedinjenih Američkih Država.

Redefiniranje odnosa moći

Za razliku od Brisela, Washington pokazuje spremnost na korekciju vlastitog pristupa Bosni i Hercegovini, ali bez ambicije da provede dubinske i radikalne ustavne reforme. Zapadni Balkan, uključujući Bosnu i Hercegovinu, ne spada među prioritete američke vanjske politike, koja je dominantno fokusirana na druge globalne neuralgične tačke. Zbog toga SAD ne želi zadirati u temeljno ustavno uređenje Bosne i Hercegovine, već prije svega nastoje redefinirati odnose moći.

Ključni cilj američke politike jeste potiskivanje Evropske unije iz odlučujuće uloge u Bosni i Hercegovini, uz istovremeno nastojanje da se entitet Republika Srpska pridobije kao partner u širem geopolitičkom projektu ograničavanja ruskog utjecaja. U tom kontekstu Bosna i Hercegovina se posmatra kao potencijalna tampon zona, odnosno brana širenju ruskog političkog i sigurnosnog prisustva na Balkanu.

U okviru takvog pristupa dio američkih diplomata izvan formalnog diplomatskog predstavništva Sjedinjenih Američkih Država u Bosni i Hercegovini pokrenuo je inicijativu za smjenu visokog predstavnika Christiana Schmidta. Prema dostupnim informacijama ova inicijativa naišla je na razumijevanje unutar State Departmenta. Schmidtu se zamjera da je svojim djelovanjem dodatno zakomplicirao političke odnose u Bosni i Hercegovini, naročito u Federaciji Bosne i Hercegovine, te da nije doprinio stabilizaciji unutrašnjih prilika.

Iako su se u jednom trenutku pojavljivale spekulacije o mogućem ukidanju institucije visokog predstavnika, to se neće dogoditi. Ono što je izvjesno jeste promjena na toj poziciji. Sama institucija OHR-a nije sporna, sporno je pitanje ko će preuzeti tu funkciju i pod čijim političkim pokroviteljstvom.

Unutar Evropske unije ne postoji saglasnost o tom pitanju. Njemačka je spremna ponovo kandidirati svog predstavnika, dok i druge članice Evropske unije iskazuju ambicije za veći utjecaj. Velika Britanija, iako izvan Evropske unije, ima vlastitu računicu i nastoji zadržati značajan nadzor nad procesima u Bosni i Hercegovini.

Upravljanje procesima

Američku odlučnost dodatno potvrđuje spremnost da se prekrši dosadašnji neformalni dogovor prema kojem je visoki predstavnik dolazio iz Evrope, dok je čelna pozicija u OSCE-u bila rezervirana za Amerikanca. Washington sada signalizira namjeru da u potpunosti preuzme upravljanje procesom u Bosni i Hercegovini.

Sjedinjene Američke Države zagovaraju imenovanje visokog predstavnika kroz Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija, što nailazi na otpor Njemačke, a prema nekim izvorima i Velike Britanije. Takav model bio bi pozitivno prihvaćen u Republici Srpskoj, ali istovremeno otvara prostor za snažniji utjecaj Rusije i Kine, što dodatno komplikuje geopolitičku sliku.

U dopunjenoj američkoj Strategiji nacionalne sigurnosti implicitno se prepoznaje i težnja ka slabljenju, pa čak i demontaži političkog utjecaja Evropske unije. Nasuprot tome, unutar evropskih elita i dalje dominira uvjerenje da bi rat u Ukrajini i konfrontacija s Rusijom mogli poslužiti kao mehanizam za obnovu izgubljenog identiteta i jedinstva Unije. Upravo zato Evropska unija ne odustaje od konflikta kao sredstva konsolidacije, iako se time dodatno produbljuju transatlantske razlike koje sve snažnije odjekuju i u Bosni i Hercegovini.