U 20. stoljeću, mnoge sufijske i mistične ličnosti prenosile su sufizam i njegova učenja zapadnoj publici kroz sopstvene metode i iskustva. Time su podsticali duhovna putovanja i samoispitivanje među zapadnim tragaocima za istinom. Jedan od najpoznatijih među njima je Inayat Khan, koji je otišao na Zapad 1910. godine.

Pored njega, mogu se spomenuti i ličnosti poput Idriesa Shaha (i njegovih sljedbenika), Georgea Gurdjieffa i Ahmeda al-Alawija. Iako su ova imena postala općepoznata na Zapadu, na Istoku su ostala relativno manje poznata. Izuzev Ahmeda al-Alawija, većina ovih ličnosti formirala je pokrete ili zajednice, a ne tradicionalne sufijske redove (tarikate).

Inayat Khan i rani zapadni sufizam

Osim genonističkih krugova i Iana Dallasa, Inayat Khan se izdvaja kao važna figura u ranom evropskom sufizmu. Početkom 1900-ih bio je jedan od rijetkih istočnjačkih sufijskih učitelja koji su živjeli na Zapadu.

Pripadao je čišti (Chishti) redu, tradiciji koja, poput mevlevijskog reda, snažno naglašava muziku. Inayat Khan ne samo da je učio unutar ove tradicije u Indiji, već je razvio i sopstveni, nezavisni sistem podučavanja te utemeljio zasebnu duhovnu zajednicu.

Od svojih učenika nije zahtijevao da prime islam, a ženama je dodijelio značajne uloge unutar svog pokreta. Njegov pristup imao je za cilj predstaviti sufizam univerzalnim jezikom, bliskim modernim ljudima bez obzira na njihovu vjersku pripadnost.

Dolazak na Zapad u ulozi muzičara

Inayat Khan je u Ameriku prvobitno otišao kao muzičar, a ne kao sufijski učitelj. Godine 1910. putovao je na Zapad sa svojom braćom, predstavljajući klasičnu indijsku muziku širom Evrope, Rusije i Amerike.

Međutim, nije postigao očekivani uspjeh. Zapadna publika uglavnom nije bila naviknuta na istočnjačku muziku, pa indijska klasika nije izazvala veće zanimanje. Na kraju je bio primoran odustati od izvođenja muzike koju je najviše volio, jer je zapadna publika nije znala cijeniti.

Poznata je anegdota s koncerta u Moskvi. Tokom nastupa, sitar Inayat Khana se raštimao. Budući da ovaj instrument ima mnogo rezonantnih žica i osjetljiv je na promjene u okolini, proveo je oko 15 minuta štimajući ga na bini. Kada je završio i pogledao u publiku, vidio je da je dvorana prazna. Publika je pretpostavila da je proces štimanja bio dio nastupa, te su otišli misleći: "Kako muzika može biti ovoliko besmislena?"

Od muzike do duhovnog učenja

Nakon tog perioda, Inayat Khan je tokom koncerata počeo govoriti između muzičkih numera. Publika koja je dolazila zbog muzike ostajala bi duboko dirnuta njegovom ličnošću i pogledima na svijet, često dajući prednost njegovim govorima u odnosu na same nastupe.

S obzirom na to da je dolazio iz sufijske tradicije, na zahtjev publike postepeno je počeo objašnjavati sufizam kroz predavanja. Njegovi slušaoci bili su uglavnom zapadni intelektualci i elita, ljudi koji su često bili nezadovoljni kršćanstvom i tragali za alternativnim duhovnim sistemima poput teozofije.

Posjedujući i tradicionalno i moderno obrazovanje, Inayat Khan je razumio i vrline i ograničenja modernog zapadnog društva. Prepoznao je privlačnost materijalizma u Indiji početkom 20. stoljeća i predvidio njegovu rastuću globalnu dominaciju. Umjesto da odbaci modernost, nastojao je ponuditi alternativu koja bi je nadopunila, onu koju bi moderni pojedinac mogao razumjeti bez odbacivanja sopstvene životne stvarnosti.

Univerzalni oblik sufizma

U zapadnom kontekstu u kojem je živio, Inayat Khan nije mogao podučavati sufizam onako kako je on tradicionalno utemeljen u islamskoj praksi. Njegovi učenici uglavnom nisu imali islamsko obrazovanje niti su bili upoznati s islamskim običajima i obredima.

Iako je bio povezan sa čišti redom i imao ovlaštenje (idžazet) da vodi učenike, djelovao je u kulturnom okruženju koje je često, makar i nesvjesno, pružalo otpor islamu. U tom kontekstu, on je naglašavao univerzalnu dimenziju sufizma.

Nije tražio od svojih učenika da postanu muslimani. Umjesto toga, vodio ih je savjetima, podučavanjem i dijeljenjem duhovnog iskustva.

Nakon njegove smrti, njegov sin Vilayat Inayat Khan nastavio je sa njegovim učenjima. Zajedno sa Shamsom Friedlanderom posjetio je Konju i Rumijevo turbe. Tamo su sreli šejha Muzaffera Ozaka, šejha džerahijskog reda, koji je Vilayat Khanu rekao:

- Allah bio zadovoljan s vama. Vi pripremate ljude na Zapadu da postanu muslimani. Naš je zadatak da ih uvedemo u islam.

Popularnost Mesnevije

Danas je u SAD-u općepoznato da je Rumijeva Mesnevija najprodavanije religijsko djelo nakon Biblije. Amerikanci su se isprva zainteresirali za Mesneviju ne zbog sufizma, već zbog njene pjesničke vrijednosti. Njen lirski stil im je bio izuzetno privlačan.

Tek kasnije su saznali da je Rumi bio sufijski učitelj. Mesnevija ima važno mjesto kod mnogih čitalaca – umjetnika, naučnika i običnih ljudi – jer govori o univerzalnom ljudskom iskustvu.

Na Zapadu se sufizam često doživljava i kao alternativni stil života i kao vid terapije, liječenja i psihologije. Zapadne sufijske grupe obično su organizirane kao institucije ili udruženja koja podržavaju te prakse.

Za mnoge zapadne tragaoce, sufizam ne nudi samo potragu za istinom, već i bavljenje poezijom, muzikom i terapijskim tehnikama. One se posmatraju kao alati za suočavanje s poteškoćama modernog života.

Razvile su se nove prakse crpeći inspiraciju iz muzičkih tradicija, seme (plesa derviša rotirajućih oko svoje ose) i drugih sufijskih formi, naročito iz mevlevijskog naslijeđa.

Među onima koji su uspješno prilagodili sufizam modernom zapadnom kontekstu, Inayat Khan se smatra jednom od najznačajnijih ličnosti.

Univerzalni glas

Posljednjih 16 godina života, tj. od 1910. do 1926. godine, Inayat Khan je proveo na Zapadu, a preselio je na bolji svijet u Indiji 1927. godine. Posjedovao je duboko znanje o muzici i sufizmu, a njegov stil podučavanja bio je izuzetno jednostavan i pristupačan. Čak i najsloženije sufijske koncepte objašnjavao je na neobično jasan način.

Ljudi različitih religija i kultura koji su se susreli s njegovim učenjima često su osjećali da ona nadilaze njihove sopstvene identitete i tradicije. Njegova univerzalnost proisticala je iz sposobnosti da se direktno obraća ljudskom duhu.

Mnoga njegova predavanja i razgovori od tada su sabrani u brojne tomove knjiga. U svima njima spajao je duhovno iskustvo s praktičnim metodama prilagođenim razumijevanju svoje publike, nudeći vodstvo koje je istovremeno bilo i iskustveno i blisko običnom čovjeku, piše Sedat Anar za Daily Sabah.