fbpx

Anatomija bosanskog slikarstva (1): Rađanje i razvoj, početni period od 1878. do 1920. godine i otvaranje prema svijetu

Konstatacija da su umjetnici s ovih prostora bili primitivci i neobrazovani seljaci ne može biti održiva, pa se naoružani činjenicama moramo zaputiti istraživanjima koja bi nas dovela do objektivnijeg sagledavanja naše umjetničke scene kroz historiju

 

Piše: Kenan ŠURKOVIĆ

Kada nastaje bosansko slikarstvo i koje su njegove vremenske granice, u suštini je pitanje terminološke prirode. Šta uopće podrazumijevamo pod riječju slikarstvo? Slikarstvo je oduvijek postojalo u Bosni, bilo je prisutno i prije srednjovjekovlja i tokom njega. Bosansko crkveno slikarstvo poznata je kategorija, mada je danas malo toga sačuvano. Slikarstvo je postojalo i u osmanskom periodu, a ispoljavalo se kroz oslikavanje džamija ili iluminiranje rukopisa. Prema tome, slikarstvo je raznorodna kategorija koja poput sjene prati čovječanstvo, a samim tim prati i Bosnu. Međutim, ovdje ćemo govoriti o drugoj vrsti slikarstva, ili onome što se u literaturi spominje kao “građansko”, “akademsko”, “slikarstvo na platnu”, “historijsko”, “zapadno” i sl. E, takvo slikarstvo prisutno je u Bosni tek nekih stotinu trideset godina. Međutim, i u to malo vremena ono je imalo proces rađanja i porođajnih muka, djetinjstva i adolescencije, sazrijevanja, trijumfa i dekadencije, a sve je počelo s dolaskom Austro-Ugarske.

Građansko akademsko slikarstvo nije se po prirodi stvari moglo ostvariti unutar osmanske Bosne, pa je takvoj vrsti umjetnosti na našim prostorima trebalo dati vremena. Kulturna politika Austro-Ugarske težila je da zemlje Balkana, nad kojima je imala kontrolu, maksimalno uvuče u evropski kulturni krug, pritom balansirajući i opipavajući puls domaćeg stanovništva. Da nije željela u potpunosti odvojiti Bošnjake od njihovih tradicionalnih oblika umjetnosti, govori i osnivanje Zemaljske zanatlijske škole, koja je stare dekorativne oblike prilagođavala novim ukusima i tržišnim zahtjevima. Iz te škole, i pod učiteljskom palicom Muhameda Lazovića, proizašla su i posljednja velika djela islamske umjetnosti na našim prostorima.

Generalno gledajući, s dolaskom Austro-Ugarske kreće period strane slikarske produkcije koja traje prvih dvadesetak godina, uz stalno upinjanje novih vlasti da se i domaći umjetnici uključe u nove tokove. U to vrijeme slikarska scena, ako je i postojala u nekom ozbiljnom smislu, bila je šarolika, jer se dobrim dijelom sastojala od usputnih i hobi pokušaja austrijskih činovnika, turista i avanturista da u Bosni ostvare neku likovnu produkciju, ali je bilo i ozbiljnijih umjetnika koji su radili u prosvjeti. Izuzev toga, dolazi i do institucionalizacije umjetnosti. Osim osnivanja Zemaljskog muzeja 1888. godine, osniva se i Sarajevski slikarski krug, a brojni umjetnički djelatnici, među kojima je bilo slikara raznih profila, od profanog pa do religijskog, okupljaju se oko časopisa za pouku, zabavu i umjetnost Nada (s dijametralnom razlikom šta sve to znači danas), koji izlazi kratko vrijeme (1895–1903) i koji je ostvario ogroman utjecaj i do danas ostao nenadmašan izdavački projekt na polju kulture.

Ne smijemo zaboraviti da je religijska umjetnost unutar srpskog i hrvatskog nacionalnog korpusa bila i dalje prisutna, pogotovo kod oslikavanja novoizgrađenih crkava. Slični projekti, ali u manjoj mjeri, ostvareni su i među Bošnjacima, a tu se izdvaja kaligrafsko oslikavanje Gazi Husrev-begove džamije koje je načinio Rakim-efendija Islamović. Ipak, sve su ovo bili samo periferni projekti koji će uskoro biti zamijenjeni sve intenzivnijim djelovanjem drugačijeg likovnog pravca i pojavom prvih modernih slikara u našoj domovini.

Moderno slikarstvo u Bosni često je bilo potcjenjivano. Razlog tome jeste kasno uključivanje naših slikara u aktuelne umjetničke tokove s početka 20. stoljeća. Taj “problem” nisu izbjegli niti slikari u Srbiji i Hrvatskoj, mada je njihova produkcija bila dosta veća negoli u Bosni. U tom se smislu tražio etnički razlog, koji se obično izjednačavao s navodnim primitivizmom naših naroda.

Govoreći o slikarima s ovog podneblja, u jednoj se publikaciji navodi: “No budući da su svi manje-više bili seljačkog, sitnograđanskog ili, u najboljem slučaju činovničkog porijekla, te su dolazili iz sredine skučenih vidika, oni nisu ni htjeli ni mogli da se uključe u avangardne pokrete koji u to vrijeme niču na različitim punktovima u Evropi.” Ovo sasvim sigurno ne predstavlja adekvatnu formulaciju problema, a dobrim dijelom ova je tvrdnja i neistinita. Tačno je da se naši slikari u umjetničke evropske tokove ozbiljnije uključuju tek između 1910. i 1920. godine, preskočivši ključnu prvu deceniju, u kojoj nastaju bazični modernistički pravci – fovizam, kubizam i ekspresionizam, međutim, u momentu kada počinju ozbiljno da se bave svojim poslom, poslije završenih akademija i stjecanja iskustava po evropskim ateljeima i privatnim školama, pokazuju izvanredne rezultate i postaju vodeći slikari istočne Evrope.

Među njima posebno treba izdvojiti: Jovana Bijelića (Revenik kod Bosanskog Petrovca, 1884), koji 1920. slika svoja remek-djela Planinski pejzaž i Egzotični pejzaž, koja su bila na samom rubu apstrakcije, a realizirani su u duhu zrele moderne, predstavljajući i jedna od najboljih ostvarenja našeg pejzaža; Lazara Drljaču (Blatina kod Bosanske Krupe, 1881), slikara bosanskog pejzaža u postsezanovskoj i ekspresionističkoj maniri; Gabrijela Jurkića (Livno, 1886), našeg najvećeg slikara pejzaža i najpoznatijeg pejzaža Visoravan u cvatu iz 1914. godine; Đoku Mazalića (Bosanska Kostajnica, 1888), umjetnika izuzetne širine i slobodnog ekspresionističkog poteza, jednog od naših najboljih kolorista; Romana Petrovića (Donji Vakuf, 1896), slikara socijalne naracije, ali i smjelih pejzaža, kao i autora naše prve apstraktne slike Kompozicija iz 1920. godine. Ovi, ali i drugi umjetnici pokazuju u drugoj dekadi 20. stoljeća izuzetnu likovnu zrelost i smjelost, stavljajući svoje radove uz bok najboljih evropskih produkcija.

Prema tome, konstatacija da su umjetnici s ovih prostora bili primitivci i neobrazovani seljaci ne može biti održiva, pa se naoružani činjenicama moramo zaputiti istraživanjima koja bi nas dovela do objektivnijeg sagledavanja naše umjetničke scene kroz historiju i koja bi povlačila paralele, ali i linije razgraničenja s drugim nacionalnim slikarskim školama.

 

 

PROČITAJTE I...

Najznačajniji modul ili metoda u postizanju cilja ipak je obezglavljivanje bošnjačkog političkog subjekta. Oduzimanjem kapaciteta SDA kao kičmi bošnjačke političke scene oduzima se snaga ostalim akterima koji stoje na probosanskoj političkoj platformi. Razvidno je kako bi eliminacijom Bošnjaka (dakle, i političkim minimiziranjem SDA) kao političkog subjekta nestalo i Bosne i Hercegovine. Otud brine kada politički analitičar iz Sarajeva ne vidi ovu poveznicu jer, kako kaže, atak na Bošnjake nije isto kao i atak na državu

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!