Šta je autonomija univerziteta u Evropskoj uniji

Razumijevanje uloge i funkcija upravljačkih struktura u pojedinim obrazovnim sistemima odredila je da su u određenom broju država svi članovi ili većina članova upravljačke strukture vanjski članovi koje imenuje odgovarajući organ vlasti, kao i da takva upravljačka tijela imaju nadležnost da sudjeluju u izboru i imenovanju organa rukovođenja, kao i u njegovom smjenjivanju, odnosno razrješenju

Studija Neovisnost univerziteta u Evropi, čiji su autori Thomas Estermann i Terhi Nokkala, analizira najvažnije aspekte neovisnosti univerziteta u Evropi. S obzirom na različite definicije neovisnosti, autori ove studije koristili su definiciju iz Lisabonske deklaracije (2007), koja neovisnost gleda kroz četiri osnovne dimenzije: organizacijska, finansijska, kadrovska i akademska neovisnost. Studiju je izdala Asocijacija univerziteta Evrope (EUA, European University Association) i verificirana je kao relevantna od Vijeća Evrope.

Ova analiza može pomoći u vezi nedoumica koja se tiču aktualnih procesa u oblasti visokog obrazovanju na Univerzitetu u Sarajevu, koncepta i vizije budućeg modela organizacije i rada te javne ustanove. Ko god smatra da je Evropska unija ono čemu BiH stremi, ova je analiza hvalevrijedna pripomoć u implementaciji evropske perspektive u Zakon o visokom obrazovanju, odnosno njegov nacrt.

Prvi stub neovisnosti univerziteta jeste organizacijska neovisnost, što podrazumijeva sposobnost univerziteta da uspostavi strukturu i upravljačka tijela te definira vlastiti “leadership model”. Analiza je pokazala da je kreiranje administrativne i akademske strukture većinom pod ovlaštenjem univerziteta, dok upravne strukture i liderstvo univerziteta oblikuje zakonodavni okvir. U dvije trećine analiziranih zemalja univerziteti su u suštini slobodni da odrede svoje interne akademske strukture. Što se tiče univerziteta u preostalim zemaljama, ograničeni su na različite načine: zakon određuje naziv i disciplinarni okvir za svaki fakultet, odnosno univerziteti moraju slijediti zakonske smjernice po pitanju akademskih struktura, s tim da ih zakon ne obavezuje po pitanju broja i naziva akademskih jedinica.

U zemljama bivše Jugoslavije, barem u Sloveniji, Srbiji i Hrvatskoj, fakulteti i druge akademske jedinice snažne su i dosta neovisne od univerziteta koji su samo simbolično krovna organizacija. U Hrvatskoj fakulteti samostalno odlučuju o unutrašnjoj strukturi iako su od 2007. godine izgubili status pravnog lica i potpuno su integrirani u univerzitet. U manjem broju zemalja zakon uređuje administrativnu strukturu univerziteta: npr. u Bugarskoj zakon određuje administrativnu strukturu, u Hrvatskoj fakulteti određuju svoju administrativnu strukturu neovisno od univerziteta, a u Švicarskoj postoje restrikcije koje se mijenjaju od kantona do kantona.

 

DIREKTOR UMJESTO REKTORA

Što se tiče upravljačkih tijela, jednostavni okvir upravljačkih tijela gotovo je uvijek određen relevantnim zakonom ili regulativom (u 29 slučajeva). Univerziteti imaju malo neovisnosti kod implementacije takvih okvira. Kao primjer može poslužiti Italija, gdje zakon samo traži da svi fakulteti moraju biti zastupljeni u akademskom senatu i sve kategorije uposlenika u upravnom odboru, a univerziteti imaju slobodu dodavati druga tijela.

U većini zemalja (23 zemlje) univerziteti imaju dvojni upravljački sistem, koji se sastoji od upravnog odbora i senata, koji dijele ovlasti. U dvojnom upravljačkom sistemu upravni odbor često je odgovoran za dugoročne strateške odluke, kao što su odluke o statutima, strateškim planovima, odabir rektora i prorektora i raspodjele budžeta. Senat je odgovoran za akademska pitanja kao što je gradivo, ocjenjivanje i imenovanje kadrova. Senat se u ovakvim slučajevima sastoji većinom od članova univerzitetske zajednice (nekad samo profesora), ali u većini slučajeva i od predstavnika drugih kategorija predavača, uposlenika administracije i studenata.

Kao alternativa ovome, u nekim zemljama univerziteti imaju unitarni sistem sa samo jednim upravljačkim tijelom koje se naziva senatom, vijećem ili nekim drugim nazivom, npr. Belgija, Francuska, Norveška, Švedska, Grčka. Što se tiče liderstva, okretanje ka CEO (izvršni direktor) tipu vodstva u određenim evropskim zemljama slaže se s modelom veće autonomije kod upravljanja i strukture. Ovi lideri-menadžeri biraju se od upravnog odbora i mogu biti vanjski članovi koji podnose izvještaje upravljačkim tijelima. S druge strane, imamo više tradicionalno orijentirane istočno evropske ili mediteranske zemlje, gdje je rektor većinom akademsko lice koje je “prvi među jednakima”, a bira ga univerzitetska zajednica u skladu sa zakonskim odredbama.

Uvođenje vanjskih članova bitan je segment odgovornosti neovisnih univerziteta u odnosu na “vlasnike”, odnosno društvo u cjelini. Ovo čini ključni faktor trenutnih i budućih reformi uprave zbog postojeće potrebe za uvođenjem odgovornosti kroz integraciju vanjskih tijela za kontrolu s ciljem povećanja efikasnosti i dosljednosti, te misiji i strateškim prioritetima svakog univerziteta.

Razumijevanje uloge i funkcija upravljačkih struktura u pojedinim obrazovnim sistemima odredila je da su u određenom broju država svi članovi ili većina članova upravljačke strukture vanjski članovi koje imenuje odgovarajući organ vlasti, kao i da takva upravljačka tijela imaju nadležnost da sudjeluju u izboru i imenovanju organa rukovođenja, kao i u njegovom smjenjivanju, odnosno razrješenju.

Kapacitet univerziteta da potpuno kontrolira i raspoređuje budžet interno je važan element neovisnosti, i to je drugi stub neovisnosti – finansijska neovisnost. Iako postoji trend da države iz budžeta finansiraju univerzitete dodjeljujući im tzv. “blok‑grantove”, što u suštini znači da univerziteti novac dobijaju u nekoliko navrata bez naznačene namjene trošenja, još uvijek postoje slučajevi gdje su budžeti određeni po stavkama i gdje univerziteti nemaju mogućnosti alteracije budžetskih stavki. Univerziteti mogu koristiti novac za ono što je vlada namijenila kreirajući budžet. Ipak i blok-grantovi mogu imati određene restrikcije po pitanju upotrebe sredstava.

Posmatrajući sve aspekte finansijske neovisnosti, čini se da se zapadnoevropske zemlje više okorištavaju finansijskom neovisnošću koju uživaju od njihovih istočnoevropskih pandana. Moglo bi se reći da univerziteti u Zapadnoj Evropi uživaju veću neovisnost kod korištenja dodijeljenih javnih sredstava, ali manje autonomije kod određivanja školarina. Zemlje u Istočnoj Evropi imaju manje neovisnosti s javnim budžetskim novcem, ali u većini slučajeva više neovisnosti da odlučuju o školarinama za vanredne studente i školarinama inače.

Treći temelj neovisnosti jeste kadrovska neovisnost univerziteta. S tim u vezi, jedan od važnih elemenata kadrovske neovisnosti jeste obim kontrole koju univerziteti imaju u pogledu finansijskih aspekata vezanih za osoblje univerziteta. To uključuje ukupne troškove za plate te visinu pojedinačnih plata, kao i stepen fleksibilnosti univerziteta pri zapošljavanju. Kadrovska neovisnost limitirana je jer univerziteti nisu u mogućnosti odlučivati o kadrovskoj politici, uključujući i praksu upošljavanja, visinu plata i mandate. Ako o ovim pitanjima odlučuju javne vlasti, to ostavlja univerzitete s vrlo malo kontrole na ukupne troškove za plate ili na privlačenje visokokvalitetng kadra.

Ova analiza otkriva da su, u određenim aspektima, univerziteti dobili veću fleksibilnost u kadrovskoj politici, posebno što je u većini zemalja osoblje plaćeno direktno od poslodavca, odnosno univerziteta, umjesto od vlade. Neke zemlje, poput Hrvatske, Kipra, Grčke i Turske, imaju malo slobode u njihovoj kadrovskoj autonomiji jer nemaju mogućnosti odrediti broj osoba koje trebaju zaposliti, nemaju kontrolu nad ukupnim iznosom potrebnim za plate – čak je i individualni nivo plata određen od političkih organa.

Autori su istraživali tri dimenzije kadrovske neovisnosti: zapošljavanje, status univerzitetskih zaposlenika te plate. Istraživanje je pokazalo da se procedure razlikuju od zemlje do zemlje, a time i nivo slobode. U 12 evropskih država univerziteti su suštinski slobodni da sami izaberu nastavno osoblje. Uglavnom se to odnosi na zemlje sjeverozapadne Evrope. U šesnaest zemalja postoji tzv. “zakonska specifikacija”. To podrazumijeva da univerziteti mogu zapošljavati određeno osoblje na osnovu internih pravila, dok zapošljavanje određenog dijela osoblja univerziteta, recimo profesora, podliježe državnim zakonima, odnosno odobrenju nacionalnog regulatora. Ovaj sistem najčešće se susreće u nordijskim zemljama i istočnoevropskim državama.

 

PLATE IZVAN KONTROLE UNIVERZITETA

U šest najčešće južnoevropskih zemalja univerziteti samo djelomično mogu odlučivati o zapošljavanju određenog kadra, npr. najčešće univerzitetske profesore postavlja država. U nekim zemljama nacionalne nadležne institucije, npr., ministarstvo obrazovanja ili predsjednik države, odobravaju imenovanja. Jedna od dimenzija kadrovske neovisnosti jeste i status univerzitetskog osoblja. U 15 evropskih zemalja niko od univerzitetskog osoblja nema status javnog službenika. Mora se naglasiti da javni službenik ne znači isto u svim državama zbog različitog pravnog okvira i tradicije.

U nekoliko zemalja, uključujući Češku Republiku, Slovačku i Island, samo zaposleni na državnim univerzitetima imaju status javnog službenika. Svi članovi univerzitetskog osoblja imaju status javnog službenika u osam država u Centralnoj i Istočnoj Evropi, kao i u Belgiji i Norveškoj. U ostalim državama ovaj je status limitiran na specifične kategorije univerzitetskog osoblja. Zajedničko za univerzitete na kojima zaposlenici imaju status javnog službenika jeste to da imaju manje fleksibilnosti u upravljanju ljudskim resursima u poređenju s onim univerzitetima gdje osoblje nema status javnog službenika.

Što se tiče plata, studija razmatra mogućnost univerziteta da odlučuju o ukupnom iznosu novca za plate i iznosima pojedinačnih plata. U većini zemalja, tačnije njih 25, ukupni troškovi za plate mogu biti određeni od samog univerziteta, uz eventualna određena ograničenja. U šest mediteranskih zemalja nacionalna vlada propisuje standarde za nivo ukupnog novca potrebnog za plate univerzitetskog osoblja. Takav je slučaj s Hrvatskom, Kiprom, Grčkom i Turskom. U analizi je utvrđeno da u Grčkoj plate nisu samo propisane od vlade nego ih vlada direktno isplaćuje.

Analiza je pokazala da univerziteti imaju manje kontrole nad individualnim platama nego nad ukupnim troškovima za plate. Samo u četirima zemljama, Bugarska, Češka Republika, Estonija i Norveška, univerziteti imaju potpunu slobodu da odluče o individualnim platama. U osam sistema univerziteti nemaju pravo odlučivati o individualnim platama svog osoblja jer su one fiksirane od nacionalnih vlasti. U većini zemalja (21) univerziteti su u mogućnosti da barem djelomično odlučuju o individualnim platama.

Četvrti stub neovisnosti univerziteta jeste akademska neovisnost, što podrazumijeva sposobnost univerziteta da odrede vlastitu institucionalnu strategiju, da odrede vlastiti akademski profil, mogućnost da uvedu i ukinu diplomske programe, da odlučuju o strukturi i sadržaju programa, kao i o njihovim pravilima i odgovornostima vezanim za osiguranje kvaliteta studijskih programa i diploma.

Univerziteti širom Evrope u mogućnosti su definirati svoju institucionalnu strategiju, ali se suočavaju s različitim restrikcijama, koje se kreću od toga da institucionalna strategija mora biti usklađena sa strategijom nadležnog ministarstva, razvojnim planovima ili limitirana jezičkom politikom.

Univerziteti su u većini evropskih zemalja (29) slobodni da razvijaju svoj akademski profil. U dvjema zemljama, Malta i Švicarska, univerziteti imaju posebno visok stepen autonomije jer su njihovi univerziteti potpuno slobodni da uvode nove diplomske programe i ukidaju postojeće. Naravno, univerziteti su u svim državama subjekt različitih vrsta akreditacija, licenciranja ili pregovaračkih procedura u skladu s nacionalnim zakonodavstvom.

Što se tiče strukture i sadržaja studijskih programa, bolonjska reforma visokog obrazovanja u Evropi uvela je trostepenu strukturu. Odgovornost za dizajniranje kurikuluma u suštini ostalo je na univerzitetima. Uvođenje novih programa uglavnom zahtijeva određena odobrenja od relevantnog ministarstva ili druge javne institucije. U principu, to zavisi od zemlje do zemlje. Generalno, novi program mora proći neku vrstu akreditacije. U drugom slučaju, ako nije akreditiran, treba biti ispregovaran s nadležnim ministarstvom. U nekim zemljama postoji nacionalna lista mogućih studijskih programa propisana zakonom.

Univerziteti širom Evrope imaju mnogo više autonomije da prekinu postojeće programe, osim u slučajevima kada se radi o programima gdje ima dosta upisanih studenata. Važan dio akademske autonomije univerziteta jeste selekcija studenata, što uključuje pitanja: odlučuju li univerziteti o ukupnom broju studenata, odlučuju li o broju studenata na određenim disciplinama, imaju li kontrolu nad mehanizmima prijema studenata, moraju li usklađivati specijalne kvote?

U manjem broju zemalja univerziteti sami odlučuju koliko će primiti studenata. U drugim državama odgovornost za broj studenata na relevantnim je držanim institucijama. U tom slučaju broj studenata može biti fiksan, propisan zakonom, a može i da bude sistem prijema svih onih koji su položili prijemni, odnosno koji su stekli uvjete za upis na određeni studijski program.

Zaključak studije jeste da u većini evropskih zemalja univerziteti imaju značajan stepen neovisnosti. No, ono što je najvažnije jeste da su rezultati bolji što su univerziteti fleksibilniji, što su više neovisni.

 

Okvirni zakon o visokom obrazovanju BiH u skladu je s evropskom praksom i principima

Član 14. Okvirnog zakona o visokom obrazovanju BiH propisuje: “Odgovornost za poslovanje licencirane javne visokoškolske ustanove nosi upravni odbor univerziteta ili visoke škole”, dok u članu 16. propisuje: “Odgovornost za akademska pitanja u visokoškolskoj ustanovi ima senat kao najviše akademsko tijelo koje čine predstavnici akademskog osoblja i studenata.” U članu 17. Okvirnog zakona propisano je: “Rektor univerziteta, odnosno direktor visoke škole, za svoj rad u domenu akademskih pitanja odgovara senatu, a u domenu poslovanja upravnom odboru.” Član 18. Okvirnog zakona o visokom obrazovanju u BiH propisuje: “Rektora javnog univerziteta bira senat na osnovu javnog konkursa.” Član 63. Okvirnog zakona o visokom obrazovanju propisuje: “Sva pitanja iz oblasti visokog obrazovanja koja nisu regulirana ovim Zakonom regulirat će se zakonima na nivou Republike Srpske i kantona.”

 

Pripremili: Enisa KEZO ALAGIĆ i Jakub SALKIĆ

 

 

PROČITAJTE I...

Svakog 4. decembra od 1993. godine do danas pripadnici Diverzantskog odreda “Dido”, uz svog komandanta brigadira Seada Rekića i saborce iz drugih jedinica, okupe se na Brezovači u podnožju Igmana kako bi odali počast dvojici poginulih boraca Armije Republike Bosne i Hercegovine: Adnanu Došliću i Samiru Bećiroviću. Ekipa časopisa Stav ove je godine boravila s njihovim saborcima, bilježeći kazivanja o dvojici mladića koji se nisu štedjeli u borbi za odbranu BiH

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!