Neuništiva Ferhadija džamija

Sagradio ju je Ferhad-beg Vuković-Desisalić 1561./62. godine. Džamija je oštećena u požaru u 17. stoljeću, bez olovnog pokrivača ostala je 1917. godine, višestruko je granatirana od 1992. do 1995. Rekonstrukcijom joj je vraćen prvobitni izgled, a posebno arabeskne slike, što je čini jedinstvenom i prepoznatljivom

Najljepša i najznačajnija arhitektonska djela osmanskog peri­oda u Bosni nastaju u 16. stoljeću. Pored osnovne uloge kao sakralnih i kulturno-prosvjetnih objekata, džamije su predstavljale i centre mahala koje su nosile imena svojih osnivača. Bili su to visoki funkcioneri osmanske vlasti, bogati trgovci i zanatlije, kao i drugi građani Sarajeva.

Da je 16. stoljeće njegovo zlatno doba, Sarajevo može zahvaliti Gazi Husrev-begu. Ovaj najpoznatiji bosanski sandžak-beg, po ocu porijeklom iz Bosne, a po majci unuk sultana Bajazida II, učinio je da Sarajevo od kasabe postane šeher: grad sa stotinjak džamija, s pet medresa, šest hamama, tri bezistana, šest tekija, s više biblioteka, mostova, hanova, karavansaraja i brojnim dućanima.

Među sarajevskim džamijama iz tog vremena svojom arhitekturom izdvajaju se Gazi Husrev‑begova, Careva, Ferhadija, Hodže Duraka (Baščaršijska), Muslihudina Čekrekčije, Mustafa-bega Skenderpašića i Ali-pašina. Gotovo sve veće džamije podignute su u čaršiji, osim džamija Skenderija i Ali-pašina, koje su izgrađene na periferiji tadašnjeg Sarajeva.

Ferhadija džamija biser je islamske arhitekture koji svojom monumentalnošću dominira okruženjem. Stručnjaci smatraju da je ona jedna od najljepših jednoprostornih potkupolnih džamija izgrađenih u osmanskoj Bosni. Ostale su: Aladža u Foči, Karađoz‑begova u Mostaru, Ali-pašina u Sarajevu, Hadži Alijina ili Šišman Ibrahim-pašina u Počitelju, Pljevljanska, Sinan-begova džamija u Čajniču i Kalaum Jusuf-pašina (Kuršumlija) u Maglaju.

Unutrašnjost sarajevske Ferhadije oslikali su arabesknim slikarstvom vrhunski majstori. Takva ljepota i mistika arabeske mogle su se u Bosni naći još u Aladža džamiji u Foči i Karađoz-begovoj džamiji u Mostaru.

Džamija se nalazi na zapadnoj strani sarajevske čaršije uz ulice Ferhadija i Vladislava Skarića. Iza džamije je vakufsko zemljište na kojem je danas parking. U neposrednoj blizini bio je izgrađen Tašlihan (kameni han). Ferhadiju je sagradio Ferhad-beg Vuković-Desisalić hidžretske 969. godine (1561./62). Ferhad-beg je bio bosanski sandžak-beg od 1568. do 1572. godine. Oko džamije je kasnije nastala posebna mahala, poznata kao Ferhadija.

Datum izgradnje džamije vidi se iz hronograma iznad portala:

Ferhad-beg podiže ovu građevinu,

Sastajalište asketa, dom pobožnih

Bog nam nadahnu njen hronostih:

“Za ljubav Boga, gospodara svjetova.“ (969.)

Osnivač Ferhadije potječe iz poznate srednjovjekovne familije Vukovića-Desisalića.

Za održavanje džamije i drugih svojih zadužbina, Ferhad-beg je ostavio nekoliko nekretnina u sarajevskim ulicama Halači i Bravadžiluk. Kako su ta dobra nestala u požaru 1697. godine, brigu za održavanje džamije i izdržavanje njenih službenika preuzele su druge osobe koje su zavještale svoje nekretnine i novac. Nekad su uz džamiju bili mekteb, imaret (javna kuhinja), česma i šadrvan, koji su uništavani najviše u požarima. Iznova su podizani pa opet rušeni, paljeni… Na istočnoj strani džamijskog dvorišta bio je mekteb osnivača džamije koji je uništen u požaru 1697. godine. Potom je izgrađena nova zgrada s istom funkcijom. Podigao ju je Mehmed-beg Dženetić, ali je i ona izgorjela 1879. godine. U ovom je mektebu mualim bio i poznati sarajevski ljetopisac Mula Mustafa Bašeskija. Prema Evliji Čelebiji, darul-hadisi (škole za izučavanje islamske tradicije) postojale su na deset mjesta u Sarajevu. Profesori islamske tradicije predavali su besplatno u Carevoj, Ferhadiji, Husreviji, Kodža Ali-pašinoj i Isa-begovoj džamiji.

Poznato je da je pred dvorištem džamije “između one čikme i Jeftanovića ulice“ bila česma s kamenim koritom, koja je pripadala Gazi Husrev-begovom vodovodu, a porušena je 1892. godine. Za šadrvan, koji je bio kod ulaza u džamiju, Evlija Čelebi napisao je: “Na tri stotine mjesta postoje sebilji (sebilhane) gdje ljudi piju vodu. Oni su podignuti iz ljubavi prema mučenicima sa Kerbele. Većina ih je u čaršiji i na trgu. Impozantni su sebilji Ferhad-begov, Husrev-begov, Murat-begov, Gazi Isa-begov i drugih prvaka i uglednih ljudi.“

U haremu džamije sačuvani su stari nišani, a ima i nišana novijeg datuma.

Ferhadija je podkupolna džamija s trijemom natkrivenim malim kupolama i vitkim minaretom. Šejh Sejfudin Kemura o Ferhadiji piše: “Džamija je od klesanog kamena sazidana, pokrita kubetom, koje je olovom prekriveno, sa kamenitom munarom. U džamiji imade, kao i u ostalim, minder od izrezanog kamena vrlo krasno i fino napravljen; ima ćurs, koji, iako je drven, ipak je lijepo napravljen, a musandra joj je na kamenitim oblim stupcima. Džamija je dosta široka i duga, a dobro i vidna zbog mnogih pendžera. Vrata su joj na svod, a ispred vrata su sofe, pokrite sa tri pomalešna kubeta. Oni su također na kamenim oblim stupcima…“

Džamija je dimenzija 10,9 sa 11,2 metra, čiji su kameni zidovi debljine 1,1 metar. Minaret je građen od sedre, a kupola, kupolice, unutrašnji lukovi i lukovi oko prozora zidani su turskom opekom. Sve unutrašnje zidne površine džamije ožbukane su i okrečene, a pojedini su dijelovi i oslikani. Unutrašnja je visina džamije do kupole oko 16,5 metara, vanjska je visina do alema gotovo 17 metara. Četrnaestostrani kameni minaret ima prečnik od oko dva metra i prigrađen je uz desni, vanjski zid. Na vrhu je minareta alem, rađen u olovu, sa četiri jednake jabuke. Alem završava japrakom (motiv lista). Osvjetljenje unutrašnjosti dobro je zbog 26 jednostavno oblikovanih prozora. O slikanoj dekoraciji Ferhadije džamije nije se dugo znalo gotovo ništa, jer su zidne površine krečenjem i naslagama boja jako oštećene. Arabeskno slikarstvo 16. stoljeća vidljivo je u Aladža džamiji u Foči, Karađoz-begovoj džamiji u Mostaru i u sarajevskoj Ferhadiji. Po kvaliteti i tehnici rada, ove arabeske posjeduju mnogo veće vrijednosti od drugih koje se mogu naći u Bosni i Hercegovini. “Koliko su dugo uspjele da se očuvaju orginalne, najstarije dekoracije, nije poznato, ali je sigurno da je 1761.–1762. godine uslijedio novi dekorativi ciklus. O tome, jednom kratkom rečenicom govori sarajevski hroničar Mula Mustafa Bašeskija, koji kaže: da su popravljene i ukrašene Ferhadija i Baščaršijska džamija. Ovaj hroničar je dalje zabilježio među umrlim i nekoliko imena nakaša koji su živjeli u drugoj polovini XVIII stoljeća (Mustafa Basa sin Mahmutov, Mula Ismail, Mula Mehmed, Mali Husein), što navodi na mogućnost da je oslikavanje Ferhadije džamije mogao obaviti i neki majstor iz Sarajeva“, napisao je Jusuf Začinović.

U periodu austrougarske okupacije BiH svi vapnom obijeljeni i bojeni premazi iz osmanskog perioda bili su prekriveni novim dekorom, rađeni šablonski, tmurnog kolorita.

Međutim, i to je skoro sve uništeno (ostali su samo pojedini fragmenti), zato što je austrougarska vlast skinula olovni pokrivač s džamije. Sondiranje zidnih namaza radi otkrivanja starih zidnih dekoracija pokazalo je da postoji pet bojenih slojeva iz različitih perioda.

Ferhadija džamija u Sarajevu rekonstruirana je tako što joj je vraćen prvobitni izgled, a posebno arabeskne slike, što je čini jedinstvenom i prepoznatljivom. Ona je predmet interesiranja putnika namjernika, posebno turista, koji je posjećuju i uživaju u njenoj arhitektonskoj i estetskoj ljepoti, a vjernici u džamiji nalaze mir i osjećaj blizine s Bogom.

U manjem haremu pred džamijom nalazi se dvadesetak nišana, s natpisima na osmanskom turskom jeziku, različito oblikovanog završnog dijela (aginski nišani, ulemski s mušebek i čatal-turbanom, derviški s kapom…) Natpisi pokazuju da su ovdje, uglavnom, sahranjivani službeni predstavnici janjičarskog odžaka u Sarajevu, čije se sjedište nalazilo u blizini, na mjestu današnje Katedrale. Najstariji nišan ukrašava mezar bosanskog Čelebi-age Tumadžibaše, rađen 1746./47. godine. Uzglavni nišan oblikovan je na vrhu u formi janjičarskog oblog turbana. Veliki natpis na nišanu spjevao je sarajevski pjesnik Mejlija:

“O žalosti, Čelebi-aga, plemenitih osobina,

Odluči se približiti Milostivom i predade dušu.

Ostavljajući privremeni položaj bosanskog age,

Dodijelile mu se vječne rajske časti

Mnogo je napisao za života (nečitko…)

I čitav svoj život proveo u čitanju i pisanju.

Primjerak djela Šifra koje je prepisao lijek mu je od grijeha.

Pa svakako će mu to djelo biti uzrok oproštaju grijeha.

Dođi da molimo, jer (od posjete grobu) je svrha molitva:

Neka Istiniti uroni pokojnika u more oproštaja,

A na sudnjem danu neka mu je zagovornik ponos svijeta Muhamed,

Neka se nastani u rajskim vrtovima i neka mu je vjera drug.

Mejlijo, uz molitvu dodajući jedan izrečen mu je hronogram:

Neka Svevišnji učini turnadži-baši raj Adn mjestom boravka.

Godina 1159.” (1746./47.)

PROČITAJTE I...

Albert Lord 1950. godine u ponovnom posjetu Sandžaku zabilježio je oko 20.000 stihova, završavajući tako posao svog mentora i upotpunjujući grandioznu zbirku od oko 100.000 stihova Avde Međedovića. Avdo je 1950. godine drugi put ispjevao Ženidbu Smailagić Meha, kao i još tri pjesme koje je Milman Parry već bio zabilježio 1935. godine

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!