Islamofobija: Nova ideologija Zapada

“Zapad” je mrtav – trijumfalno izjavljuju pojedini teoretičari i filozofi poput Hamida Dabashija. Mrtav je kao ideja, kao civilizacijska formacija, kao logocentrična tvorevina, kao režim istine. Kraj “nadmoći Zapada”, smatra Dabashi,. Nastavi čitati 

“Zapad” je mrtav – trijumfalno izjavljuju pojedini teoretičari i filozofi poput Hamida Dabashija. Mrtav je kao ideja, kao civilizacijska formacija, kao logocentrična tvorevina, kao režim istine. Kraj “nadmoći Zapada”, smatra Dabashi, nesumnjivo je dobra stvar jer je ta “nadmoć” počivala na masovnim ubistvima i zločinima i pljačkanju resursa širom svijeta.

“Kao kategorički imperativ, ‘Zapad’ umire, i to je dobra stvar — zato što to znači da će svijet biti oslobođen od najgroznijih imperijalnih projekata koje je historija ikad iskusila”, piše Dabashi u knjizi Biti musliman u svijetu. Dabashi, prije svega, piše o finansijskom bankrotu Grčke, mjesta fiktivnog rođenja Zapada, političkoj korupciji i ekonomskoj stagnaciji te diplomatskoj nemoći zapadnih sila u rješavanju globalnih političkih pitanja. Pišući o smrti Zapada, on posebno ističe postojanje dvaju odvojenih političkih entiteta, Amerike i Evropske unije, koje muslimani tretiraju kao Zapad. Stoga Dabashi smatra da je razgovor sa Zapadom, ustvari, razgovor s mrtvim sugovornikom jer ideološka tvorevina koju nazivamo Zapad odavno ne postoji. Iako Dabashijeva obdukcija nad mrtvim Zapadom izgleda vjerodostojno u teoriji, stvarnost nameće pitanje o mogućem uskrsnuću tog “mrtvaca”.

Porast terorističkih napada u svijetu, uključujući američke terorističke vojne kampanje tokom prve dekade 21. stoljeća, podsjetio je na “avet islama” kao glavnog neprijatelja “zapadne civilizacije”. Usred su ove spirale straha i bijesa “islam i Zapad” još jednom postavljeni kao glavne kategorije jedne globalne konfrontacije dvaju nepomirljivih protivnika. Diskurs islamofobije, koji se od 11. septembra 2001. godine u zapadnim medijima i popularnoj kulturi nametnuo kao interpretativni ključ razumijevanja terorizma i geopolitike, prerastao je u novu ideologiju Zapada.

Biti musliman ima političko značenje

Sveprisutnost islamofobije nadilazi njene pojmovne definicije. Islamofobija je fantomski pojam koji, kako objašnjava Chris Allen u tekstu Islamofobija: nova ideologija za medijsku generaciju, “okuplja mnoge i raznovrsne forme diskursa, govora i djelovanja, koji izviru iz identičnog ideološkog jezgra, a to je iracionalni strah od islama”. On se u zapadnim društvima nerijetko temelji na pretpostavci da je čak opravdano biti islamofob s obzirom na “zbilju” islama i muslimanske kulturne prakse, što podsjeća na opravdavanje rasizma kvazinaučnim tvrdnjama da je crna rasa inferiorna u odnosu na bijelu.

Stav o opravdanosti islamofobije u velikoj mjeri (re)produciraju medijski natpisi u kojima se pod pojmom religije, i to samo u slučaju islama, podrazumijevaju pitanja identiteta, kao i demografska i ekonomska pitanja društvenih konflikta. John L. Esposito uočava da su neredi u francuskim ruralnim područjima nastanjenim sjevernoafričkim Arapima opisani kao muslimanski, a ne socijalni čiji uzrok treba tražiti u nezaposlenosti i siromaštvu. Pomjeranje fokusa sa socijalnog aspekta društvenih konflikta na identitet njihovih aktera Espozito prepoznaje kao dominantan problem u kreiranju islamofobnog diskursa. On piše:

“Muslimanski bojkoti u Londonu, u znak protesta protiv danskih karikatura u kojima se Muhammed predstavlja kao terorist s bombom u turbanu, te konflikti zbog hidžaba u Francuskoj, Turskoj i Danskoj promatraju se isključivo kao religijski problemi, ali ne i kao pitanja građanskih prava i sloboda, kao što je pravo žena da izaberu kako će se odijevati. Zato što su evropski muslimani definirani pojednostavljeno, u smislu njihove vjere, ovi problemi i pitanja neispravno se posmatraju kao muslimanska pitanja, mada ona, zapravo, s obzirom na prirodu i primarne uzroke, zahtijevaju društvena, a ne religijska rješenja ili politiku.”

U tekstu Iz đavoljeg rječnika S. Sayyid objašnjava da se islamofobija javlja u kontekstu u kojem biti musliman ima političko značenje. Ono što islamofobija nastoji disciplinirati, smatra Sayyid, jeste mogućnost muslimanske autonomije, tj. afirmaciju muslimanskog političkog identiteta kao legitimnog historijskog subjekta. Na taj se način u postkolonijalnom dobu ipak osigurava prevlast Zapada nad zemljama s većinskim muslimanskim stanovništvom, i to ne samo u smislu međusobnog takmičenja s njima nego i upravljanja tim zemljama. Sayyid, kao i većina drugih teoretičara, ne postavlja pitanje o funkciji islamofobije. Ona se najčešće posmatra kao fenomen koji prijeti stvaranju zdravog okruženja na Zapadu. No, ukoliko islamofobiju posmatramo kao novu ideologiju, za šta postoje sve teorijske pretpostavke, što ćemo vidjeti u nastavku, kakva je onda njena uloga? Služi li samo legitimaciji vojnih akcija na Istoku ili je ona važan mehanizam homogenizacije zapadnog hrišćanskog stanovništva?

Uloga medija

U savremenom svijetu univerzalizacije lažne demokratije, moć, kako bi rekao francuski filozof Michel Foucault, konstruira, kreira i generira realnost uz pomoć diskursa. A diskurs je svaki oblik prezentacije i interpretacije stvarnosti, kao što je kućno vaspitanje, religijske propovijedi, književnost, medijsko informiranje, iskustvo na radnom mjestu i svakodnevnom životu. Šta ćemo tretirati kao istinu samo je produkt opisanog konteksta moći, odnosno vladajućeg diskursa, a ne rezultat saznanja, kako ga obično shvatamo, objašnjava Foucault. Najprisutniji i najutjecajniji mehanizam diskurzivne kontrole u XXI stoljeću svakako su mediji, pa ne čudi što se kulturne studije sve više bave upravo analizom medija.

Analizom anketa urađenih i objavljenih u američkim i evropskim online medijima dolazimo do zabrinjavajućih podataka koji mogu poslužiti za razotkrivanje uloge medija u produkciji islamofobije: od učestalosti anketa o islamu i muslimanima te mogućnosti usklađivanja islamskog s američkim/evropskim načinom života, preko njihovih rezultata, do načina njihovog predstavljanja.

Samo su američki online mediji u posljednjih pola godine, tačnije od februara 2016. godine, napravili preko 120 anketa o opasnostima od islama i mogućnosti usklađivanja islamskog s američkim načinom života. Slične ankete rade se redovito i u evropskim zemljama, ali rjeđe nego u Americi. Razloge za optuživanje medija u produkciji islamofobije moguće je tražiti i u činjenici da su svake sedmice u posljednjih pola godine američki mediji napravili bar 5 sličnih anketa. Ankete o islamu i muslimanima, posmatrane u periodu od 11. septembra 2001. godine do danas, pokazuju kontinuirani strah od islamskih simbola i načina života, strah koji ne pokazuje naznake jenjavanja. U zajedničkoj anketi Washinton Posta i ABC Newsa, urađenoj u oktobru 2001. godine, 39 posto Amerikanaca izjavilo je da ima nepovoljan stav o islamu. Isti mediji napravili su istu anketu u martu 2006. godine, ali se postotak građana koji imaju nepovoljno mišljenje o islamu povećao na 46 posto. Godinu dana kasnije, isti mediji objavili su veliku anketu u kojoj su postavljali nekoliko različitih pitanja. Rezultati su bili zaprepaštujući: 76 posto ispitanih Amerikanaca smatralo je da se imigracijski zakoni SAD‑a trebaju pooštriti kako bi se ograničio broj migranata iz arapskih i muslimanskih zemalja; 77 posto smatra da su u cilju borbe protiv terorizma skloni ideji da se ograniči ukupna migracija u SAD‑u; 54 posto ispitanika sklona je ideji o pravljenju rasnih profila na sigurnosnim provjerama na aerodromima.

U anketi Gallupa, provedenoj u decembru 2015. godine, fokusiranoj samo na muslimane, 38 posto ispitanika reklo je da bi se svim muslimanima trebao zabraniti ulazak u SAD, a 32 posto smatra da bi samo muslimani, uključujući i one koji su državljani Amerike, trebali nositi specijalne iskaznice. Iako u nekim anketama učestvuje tek nekoliko stotina ispitanika, bombastični naslovi poput onog iz USA TodayAmerikanci smatraju da je njihov način života pod prijetnjom! – ostavljaju dojam da je to mišljenje ne samo svih ispitanika nego i kompletne američke nacije. Prema ovoj anketi, objavljenoj 10. augusta, 61 posto od 803 ispitanika smatra da je islamski terorizam velika prijetnja za njihove živote, a da je islam kao vjera suprotna američkom načinu života. Znakovito je i povezivanje islama s terorizmom.

Islamski terorizam ili miroljubivo nasilje

Sveopća upotreba pojma terorizam dovela je do pomjeranja njegovog značenjskog polja na ona područja stvarnosti koja nikada ranije nije pokrivao. Najčešće se pod ovim pojmom podrazumijeva gotovo svaka nasilna akcija čija je posljedica ubistvo nenaoružanih osoba. Sjetimo se napada na Charlie Hebdo. Mediji su s francuskom policijom brujali o ciljevima tog terorističkog akta ne dovodeći u pitanje ovu kvalifikaciju. Međutim, događaj u Parizu po nekima je predstavljao klasični atentat u kojem su ubice imale jasno određenu metu čijim su ubistvom poslale političku poruku. Nije se, dakle, radilo o terorističkom aktu čiji je cilj sijanje straha ubistvom nasumično odabranih žrtava. S druge strane, ubistvo nevinih u Nici bez sumnje je teroristički akt jer se radilo o nasumično odabranim žrtvama okupljenim na šetalištu. Diskurzivne prakse XXI stoljeća izbrisale su potpuno razliku između terorističkog akta i atentata, pa se svaka nasilna akcija naziva terorističkim činom. Ako je pritom počinilac terorističkog čina musliman, ili na bilo koji način nosi prizvuk orijentalno-islamske kulture, onda se taj čin naziva islamskim ili muslimanskim terorizmom. Sama je sintagma oksimoron. Islamski terorizam u prijevodu znači: miroljubivo nasilje. Ipak, upotreba ove sintagme mogla bi se i opravdati ukoliko se njome cilja na identitet teroriste, ali bi u tom slučaju trebale postojati i slične odrednice, poput budističkog ili kršćanskog terorizma.

U bazi terorističkih napada na Wikipediji, koja je za ovu temu pouzdan izvor podataka jer nudi reference za svaki napad pojedinačno, tabelarno su prikazani napadi po mjesecima u godini. U rubrici “izvršilac” najčešće navođene terorističke organizacije u posljednjih godinu dana jesu ISIL, pa onda Boko Haram, Al-Shabab i Talibani, koje su na ovoj stranici opisane kao “islamske terorističke organizacije”. Ponekad je izvršilac napada opisan sintagmom “islamski terorista”, što nije slučaj s napadima koje su počinili pripadnici drugih religija. Postoje svega tri odrednice “budističkog ekstremizma”, ali se u ovom slučaju jasno cilja na identitet napadača, a ne na prirodu budizma jer Wikipedija ne ostavlja mogućnost pretrage za sintagmu “budistički ekstremizam”, što nije slučaj s “islamski terorizam”, koji se naširoko objašnjava.

Odrednica “kršćanski terorizam” ili “ekstremizam” uopće ne postoji, čak ni u slučaju Andersa Behringa Breivika, koji je 2011. godine u Norveškoj ubio 77, a ranio 242 osobe, a čiji je manifest eklatantan primjer psihopate koji inspiraciju nalazi u svetim knjigama, u njegovom slučaju u Bibliji. Samo je pomoćnik šefa policije Roger Andresen opisao osumnjičenog kao “kršćanskog fundamentalistu”, ali je doživio oštre kritike Crkve Norveške, koja je objasnila da kršćanstvo ne podstiče na nasilje i da je takva kvalifikacija neprihvatljiva, kako navodi David Gibson u tekstu Je li Breivik kršćanski terorista. Naravno da se za pojam “terorizam” ne bi trebao vezivati bilo kakav predikat niti odrednica, čak ni da bi se opisao identitet napadača. Zašto je onda prihvatljivo govoriti o “islamskom terorizmu”? Šta je funkcija takvih diskurzivnih praksi?

Nisu svi muslimani teroristi, ali su svi teroristi muslimani

Prema rezultatima studije koju je za period od 1980. do 2005. godine uradio FBI, najviše terorističkih napada u SAD-u u tom periodu počinili su teroristi iz Latinske Amerike, i to 42 posto. Poslije njih slijede pripadnici ekstremnih ljevičarskih grupa s 24 posto, jevrejski ekstremisti 7 posto, islamski ekstremisti 6 posto, komunisti 5 posto, dok su pripadnici ostalih terorističkih grupa počinili 16 posto od svih zabilježenih terorističkih napada. FBI je sačinio listu svih terorističkih napada počinjenih na teritoriji SAD-a od 1980. do 2005. godine, prema kojoj se jasno može zaključiti da islamski ekstremisti u odnosu na ostale ekstremističke grupe u SAD-u nisu počinili najveći broj napada, kako to nerijetko iznose američki mediji. Prema toj studiji, većina građana SAD-a živi u velikom strahu od radikalnog islama, a taj strah izazivaju desničarski islamofobi. Štaviše, u medijima se uvriježila fraza koja glasi: “Nisu svi muslimani teroristi, ali su skoro svi teroristi muslimani”, navodi se u studiji.

Prema anketi Pew, urađenoj 2005. godine, 66 posto Amerikanaca koji smatraju islam prijetnjom reklo je da ne znaju ništa ili ne znaju baš mnogo o islamu, 51 posto njih nije bilo u stanju identificirati Kur'an kao svetu knjigu muslimana, a samo 48 posto ispitanika između ponuđenih odgovora označilo je tačno ime Allah kao ime koje muslimani koriste za Boga. Negativno mišljenje bilo je posljedica medijskog informiranja o islamskom terorizmu. “Vezano za izvještavanje o Bliskom istoku i muslimanskom svijetu u SAD‑u, navedena praksa ogleda se u tome da su dominantne teme rat u Iraku, Osama bin Laden, terorizam i smaknuća. Ovaj tip loših ili negativnih vijesti dominira pri izvještavanju o islamu i u tom procesu islam postupno postaje sinonim za džihad. A džihad je, naravno, shvaćen na poseban način: kao iracionalno, nepravedno, na religiji zasnovano nasilje usmjereno uglavnom protiv nemuslimana”, objašnjava Samer Shehata u tekstu Treba kriviti popularne medije i kreatore javnog mnijenja, publiciranom 2007. godine, ističući da mediji ne samo da doprinose sveukupnom islamofobičnom diskursu nego su i njegovi glavni kreatori.

U sjajnom eseju Islamofobija: nova ideologija za medijsku generaciju Chris Allen povlači paralele između islamofobije i rasizma, ističući da se oboje širi tamo gdje nema nikakvog opravdanog razloga za tako nešto. Vizualni, verbalni i tekstualni kodovi putem kojih se prenose različita negativna značenja o islamu i muslimanima svakako su fenomen koji se može identificirati kao sveprisutan. Te poruke i kodovi, zapaža Allen, predstavljaju kriterij po kojem se pojedinci i grupe identificiraju, a potom interpretiraju. Zajednička odrednica svih medijskih, religijskih i kulturoloških diskursa o islamu reprezentacija je islama i muslimana kao inherentno drugačijih od “nas”. “Iz ovog se onda izvodi normativ prema kojem su muslimani i islam sami po sebi drugačiji i suprotstavljeni nama, što je proces u kojem se kreira jednodimenzionalno viđenje svih muslimana i shvatanje o njima. U ovom procesu, muslimani i islam označavaju se i homogeniziraju kao nediferencirana vanjska grupa, a istodobno se prisvaja autoritet i legitimnost kroz neupitno uvjerenje da je unutarnja grupa autoritativna i superiorna, iz čega slijedi da ima pravo i da je kadra suprotstaviti se svakoj konkurentskoj ili alternativnoj pretpostavci, argumentaciji ili tumačenju koje bi došlo od vanjske grupe. Otuda ovaj proces opisujemo kao ideološki”, objašnjava Allen.

U tom je kontekstu prihvatljiva i definicija islamofobije Ivana Markešića: “Islamofobija je inducirana zapadnoevropska imperijalna ideologija koja nakon nestanka socijalističkog Sovjetskog Saveza pronalazi u islamu kao religiji svog novog protivnika i neprijatelja, smatrajući se u odnosu na islamsku kulturu i civilizaciju nadmoćnijom i držeći za sebe da je od Boga dobila zadaću da prosvijetli ‘zaostali’ islamski svijet i da je slijedom toga poželjno i potrebno bez ustezanja i u svrhu viših nadnaravnih ideala neprijateljski se odnositi prema islamu kao religiji”, piše Markešić. Muslimanima se pritom prišiju oznake i etikete koje pronose negativna značenja o njima. Takve etikete mogu biti biološke, rasne, kulturne ili teološke. Dobar je primjer hidžab. Dok se on sam percipira kao simbol inferiorne muslimanke, dotle se islam percipira kao vjera koja žene tretira kao “građane drugog reda”. Hidžabu se pritom osporava bilo kakva duhovna vrijednost. Determinativni karakter tog ideološkog etiketiranja svodi sve pripadnike islama pod zajednički nazivnik čije je značenje negativno.

Ideologija kao sistem označavanja: stigmatizacija, marginalizacija i netolerancija

Za razliku od nekih više korištenih definicija prema kojima je ideologija sistem mišljenja i vjerovanja, John Thompson u studiji Ideologija i moderna kultura ističe da jednu ideologiju može sačinjavati samo sistem označitelja i simbola. Prema Thompsonu, mediji, više nego klasične institucionalizirane forme moći, imaju presudan utjecaj na održivost društvenih struktura i uspostavljanje dominacije. “Ono što je ideološko jesu značenja i interpretativni procesi. Na taj način, hidžab – kao simbolična forma – jeste to što je ideološki antimuslimansko i antiislamsko zbog značenja koje mu se pripisuje, a ne zato što je to komadić tkanine koje neke muslimanke nose po vlastitom izboru”, ističe Allen. Islamofobiju tako ne čine samo neka djela, prakse i akcije koje se sprovode, već je čini i značenje koje se prenosi, a koje oblikuje, uvjetuje i podstiče diskriminaciju i predrasude. Stigmatiziranje muslimana i islama kao Drugog, ili kao vanjske grupe, legitimira ideološke sadržaje islamofobije osiguravajući vlastito samoprepoznavanje Zapada. Identitet se konstituira kroz razlike, a ne izvan njih. “Pozitivno” značenje bilo kojeg termina, a posebno identiteta, piše Stuart Hall u eseju Kome treba identitet?, konstituira se samo i isključivo preko odnosa s Drugim, u odnosu prema onome što nije. Islamofobija tako služi homogeniziranju zapadnog stanovništva u odnosu na muslimane kao Drugog na osnovu kojeg se Zapad stoljećima samoprepoznavao. “Za razliku od rasističkih ideologija, koje su tokom tri decenije postale društveno neprihvatljive i danas se tretiraju kao nešto nezakonito i neispravno, to se ipak s islamofobijom nije desilo. Zapravo se može reći suprotno. Proces legitimiranja islamofobije jača i kodificira ideološki sadržaj iza simboličkih formi, tako da islamofobija opstaje kao nešto što je društveno relevantno i normativno”, piše Allen.

Jedan od paradoksalnih učinaka islamofobije kao nove ideologije savremenog Zapada ogleda se u činjenici da je islam najbrža rastuća religija upravo u Evropi i Americi. Upravo tamo gdje se na islam gleda s podozrenjem povećava se kontinuirano broj muslimana, što redovito potvrđuju studije koje se bave ovom problematikom. U želji da se bolje upoznaju s velikom prijetnjom islama, obrazovani Evropljani i Amerikanci čitaju Kur'an i tako otkrivaju drugačiji islam od onog u novinskim izvještajima i televizijskim emisijama.

PROČITAJTE I...

Knjiga Unutar Bratstva Hazema Kandila govori o velikom društvenom i političkom pokretu Muslimanska braća, kojeg je osnovao Hasan el-Benna u Egiptu 1928. godine. Članovi ovog pokreta decenijama su hapšeni, šikanirani, zatvarani i ubijani, a u očima muslimana širom svijeta uživali su status revnosnih vjernika. Autor ove knjige dobio je priliku da pripadnike pokreta promatra u njihovom prirodnom okruženju punih pet godina, a onda je 2013. godine obavio intervjue s nekim od njih. Tada mu je omogućen pristup dokumentima pokreta iz njihovog ličnog arhiva, a svoja zapažanja u iskustvima s pripadnicima ovog pokreta zabilježio je upravo u knjizi Unutar Bratstva. Ona nam može pomoći da razumijemo zbog čega se reputacija Bratstva, uspostavljana tokom osam decenija, srušila za kraće od osam mjeseci. Cilj ove kritičke knjige jeste dati odgovor na pitanje kako su ideje Bratstva osnažile i ograničile ovaj pokret u njegovoj borbi za političku moć Unutar Bratstva, Hazem Kandil; “Bookline”, Sarajevo, 2016. godine; s engleskog prevela: Nazifa Savčić

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!