Historija bosanskohercegovačkog fudbala (1)

Feljton je dokumentarni spomenar na davno prohujalo vrijeme kada su mnogi ljubitelji fudbala odlazili na utakmice radi zabave i uživanja u artističkim potezima i golovima bivših fudbalskih asova od kojih mnogi nisu među živima, pa je i ovo podsjećanje na njih dokaz da nisu zaboravljeni

Početkom dvadesetog vijeka Austro-Ugarska monarhija već vlada Bosnom i Hercegovinom i sve poluge vlasti drže njeni ljudi. U Mostaru je direktor banke Bernard Lajhner, čovjek koji je u naše krajeve donio prvu loptu, onu pravu kožnu s kojom su igrali i prvi fudbalski klubovi. Bilo je to 1903. godine, a Lajhnerova lopta predstavljala je poklon njegovim sinovima Alfredu i Oskaru. Otac će biti i prvi učitelj pokazavši sinovima pravila fudbalske igre i osnovne poteze iz fudbalske abecede s kojom se on već upoznao u Budimpešti i Beču, gdje su već djelovali mnogi fudbalski klubovi. Naime, još krajem 19. stoljeća u ovim austrougarskim centrima formirani su fudbalski klubovi “ Újpest Torna”, MTK, “Ferencvárosi” i “Szeged” te “Rapid”, “Austrija”, “Vaker”, “Admira”, “Wiener Sportklub”, “Lask”, “Sturm”…

Sanjajući kožnu loptu

Fudbalskoj lopti u Mostaru obradovali su se, pored Lajhnerovih sinova i njihovih drugara, još i neki mladi austrougarski vojnici koji su u to vrijeme službovali u Mostaru. Stare pisane hronike bilježe imena dvojice –  Nađa i Imana – koji su u domovini bili poznati kao aktivni igrači mađarskih klubova. S radošću se pridružuju igri s pravom fudbalskom loptom istovremeno učeći mostarske dječake o pravilima igre. Upoznaju ih s pojedinim finesama pokazujući i svoju vještinu vladanja i baratanja loptom. Okrugla kožna igračka postaje opsesija koja se širila Mostarom, ali narasla potreba i želja za igrom bila je ograničena nedostatkom dovoljnog broja kožnih lopti. U to vrijeme nisu postojale specijalizirane prodavnice sportskih rekvizita i opreme, pa su zanatlije kožari i obućari imali sve više posla. Oni su, pored ručne izrade kožnih lopti po narudžbi, pravili i sportske kopačke zbog narasle potrebe sve većeg broja fudbalskih klubova.

U to su pionirsko vrijeme bosanskohercegovačkog fudbala klubovi na Baščaršiji kupovali od mesara goveđe mjehure kao važan sastojak fudbalske lopte. Poslije bi klupski oružari ili zanatlije kožari šili tzv. mantlu, u koju bi ubacivali mjehur koji bi se napuhivao pumpom za bicikl. Tako bi se dobila fudbalska lopta. Zabilježena je u Sarajevu djelatnost dvojice najistaknutijih obućarskih obrtnika prije Drugog svjetskog rata koji su bili majstori izrade i popravki kopački i fudbalskih lopti, a njihove usluge koristili su tadašnji sarajevski fudbalski klubovi. Bili su to Alija Pirkić, čija se radnja nalazila u Ulici Ćurčiluk veliki br. 57, i Anton Albrecht s radnjom u Ulici Kralja Petra br. 79 (današnja Titova, op.a.).

Ipak je većina djece i omladine u tim pionirskim počecima fudbala, ali i kasnije, za igru koristila tzv. krpenjače, koje su se pravile od odbačenih dijelova stare odjeće, čarapa i slično. Stare su to priče o siromašnom djetinjstvu i oskudici većine dječaka s gradske periferije koji su u krpenjači imali surogat za pravu kožnu loptu. O njoj su mogli samo sanjati generacije mladih naraštaja koji se neodoljivo zaljubljuju u fudbalsku igru. Svi oni počinju igrati s tom krpenjačom, a ako bi se kojim slučajem neko pojavio s pravim kožnim fudbalom, bio bi to svojevrstan praznik igre i veličanstveno uljepšavanje njihovog djetinjstva. Tako se rodio i razvijao fudbal koji će ubrzo postati najpopularniji sport na svijetu s epitetom najvažnije sporedne stvari. Dolazi do formiranja prvih fudbalskih klubova, organiziraju se podsavezi za koordinaciju takmičenja, fudbalski sport institucionalizira se i osnivanjem krovne asocijacije Fudbalskog saveza, postepeno se grade prva igrališta i stadioni na kojima počinje okupljanje prve fudbalske publike i navijača, a afirmiraju se i prvi asovi i fudbalske zvijezde koji postaju navijački idoli.

Osnivanje “Zrinskog”

U Mostaru se 1905. godine osniva prvi fudbalski klub u Bosni i Hercegovini – “Zrinski”. On je djelovao pod patronatom hrvatskih buržoaskih krugova organiziranih u Kulturno-prosvjetnom društvu “Hrvoje”. U početku svoje sportske aktivnosti “Zrinski” nije učestvovao u zvaničnim takmičenjima niti je igrao službene utakmice jer fudbal još nije bio tretiran kroz prvenstvene mečeve. Zato se i godina njegovog osnivanja ne računa godinom od koje počinje organizirano igranje fudbala u Bosni i Hercegovini. Potom se u Mostaru osnivaju i drugi klubovi, od kojih su najpoznatiji JŠK “Mostar” (Jugoslavenski športski klub), pa “Vardar”, a poslije završetka Prvog svjetskog rata FK “Velež”, FK “Jedinstvo” i drugi. Fudbalska opsesija širi se i u drugim krajevima Bosne i Hercegovine, pa se u Sarajevu osnivaju klubovi: Đački srednjoškolski klub koji će jedno vrijeme nositi ime “Osman”, a kasnije će prerasti u Srpski fudbalski klub “Slavija” (1908), NK “Sašk” (1910) kao klub hrvatske provenijencije, pa klub radnika “Hajduk” (1912), muslimanski klub “Đerzelez”, jevrejski klubovi “Barkhoba” i “Makabi”… U Tuzli počinju sportski djelovati fudbalski klubovi “Maksim Gorki” i NK “Zrinski” osnovani 1911. godine, u Derventi FK “Dečko” (1912) i mnogi drugi širom Bosne i Hercegovine.

Početni zanos za fudbalskom igrom prekinut će Prvi svjetski rat (1914), a još prije ratnog stanja atentat na austrougarskog prestolonasljednika Franca Ferdinanda 28. juna 1914. godine uvjetovat će prekidanje svih sportskih i društvenih aktivnosti u Bosni i Hercegovini. Tako je u starim hronikama zabilježeno da je policija na dan sarajevskog atentata (1914) prekinula fudbalsku utakmicu u Slavonskom Brodu između sarajevskog “Hajduka” i “Marsonije”, rastjerala igrače i prisutnu publiku.

Đački srednjoškolski klub

Prvi fudbalski klub osnovan u Sarajevu bio je Đački srednjoškolski klub, kojeg osnivaju đaci Prve sarajevske gimnazije Feodor Lukač, Emil Najšul, Zdravko Jeftanović, Stevo Jokanović i drugi. Oni su, boraveći u Zagrebu na ekskurziji, prvi put vidjeli fudbalsku utakmicu i tom prilikom kupuju pravu kožnu loptu, koju po povratku donose u Sarajevo.

Prve utakmice nakon osnivanja Sarajevski srednjoškolski klub igrao je na improviziranim igralištima koja su se nalazila u naselju Čengić Vila i na lokalitetu zemljišnog posjeda porodice Ćurčić na Koševu. Igralo se protiv ekipe austrougarskih vojnika koji su u Šeheru služili vojni rok, a bio je to tim 48. bečke regimente za koji su igrali i vojnici s fudbalskim iskustvom stečenim u domicilnim mjestima svoje domovine Austro-Ugarske monarhije.

Godine 1911. Srednjoškolski klub prvi put gostuje van granica Bosne i Hercegovine, igrajući dvije utakmice s tek formiranim NK “Hajduk” u Splitu. Domaćini su sarajevski klub predstavili kao FK “Osman” na propagandnim plakatima. Pored đaka Prve sarajevske gimnazije, koji su bili inicijatori i osnivači kluba, za njega su igrali i đaci drugih sarajevskih srednjih škola, kao i sarajevski studenti koji su se školovali u inostranstvu. U sačuvanim historijskim pisanim izvorima navode se fudbaleri koji su od samog osnivanja nastupali za sarajevski Srednjoškolski klub. Bili su to: Lukač, Najšul, Jeftanović, Jokanović, Mališević, Samardžija, Karaman, Bugarski, Sulejmanpašić, Zovko, Hamerer, Gerovac, Stijaković, Pobrić, Jusufspahić, Marjanović…

Pojava i početna sportska aktivnost prvog fudbalskog kluba u Šeheru imala je za to vrijeme primjeren medijski tretman. Ondašnji sedmični list Jugoslovenski sport, koji je izlazio u Sarajevu, objavio je 1923. godine prilog pod naslovom Počeci fudbala u Sarajevu. U ovom prilogu predstavljeni su igrači FK “Osman”, a objavljena je i zajednička fotografija sarajevskog kluba i vojne austrougarske ekipe pred odigravanje njihove utakmice u kojoj su Sarajlije pobijedile rezultatom 4:2. Važno je istaći da je Srednjoškolski klub imao višenacionalni sastav svojih članova, što je bilo u skladu sa zvaničnom politikom austrougarskih vlasti. Poznate su tadašnje aktivnosti jednog od vodećih austrougarskih zvaničnika Benjamina Kalaja na propagandi stvaranja jedinstvene nacije.

Štap sudije Kurca

Krvava ratna drama Prvog svjetskog rata završila je 1918. godine. Izginulo je i izranjavano mnogo ljudi, a među njima veliki broj mladića koji su se počeli baviti fudbalom u našim prvim klubovima. Vojna mobilizacija prekinula je radost trčanja za loptom i ugasila novootkrivenu ljubav prema čarobnoj igri na dva gola. Nakon završetka rata (1918), svodili su se računi, počela ispisivati nova historija koju su uvijek pisali pobjednici uz uspostavljanje i konstituiranje novog političkog režima s izmijenjenim karakterom vlasti, ali se fudbal nastavio igrati na stari dobro poznati način s loptom i trčanjem između dvaju golova, šutevima, driblinzima, centaršutevima, duplim i običnim pasovima, golmanskim paradama uz sve veće prisustvo fudbalskih navijača.

Na pojavu fudbalske igre u njenim počecima na obično improviziranim igralištima gledalo se u početku kao na neobičnu životnu novotariju i čudnu pojavu. Svijet bi se okupljao na tada neurbaniziranim gradskim prostorima i livadama gdje bi igrale dvije ekipe u početku bez sudije, a kasnije, naravno, i sa sudijom. Prve utakmice gledale su se u nedoumici i čuđenju jer mnogi gledaoci nisu poznavali osnovna pravila i cilj ove igre.

U starim novinskim zapisima ostale su zabilježene mnoge zanimljivosti i anegdote vezane za pojavu fudbala na našim prostorima, a i šire. Interesantna su i sjećanja Bogoljuba Čurića, kasnije istaknutog sportskog aktiviste i funkcionera sarajevskog radničkog kluba “Hajduk”, o počecima igranja fudbala u Šeheru. Po njegovim riječima, narod je sve više privlačila ova nova igra te se na prvim improviziranim igralištima za ondašnje prilike okupljao veliki broj gledalaca. Prve utakmice igrale su se na lokalitetu Koševa te na prostranim livadama novosarajevskih kvartova Hrasno i Čengić Vila. U to vrijeme, s početka dvadesetog vijeka, bili su to neurbanizirani prostori u Sarajevu, a Čurić se sjeća da su prisutni gledaoci pričali o fusbalu. Šta je fusbal, nije ni on znao, ali je čuo i vidio da omladina sve više pažnje posvećuje ovoj igri. Gledao je neke utakmice na Koševu i Čengić Vili, a poslije će saznati da su to bili mečevi prvih sarajevskih klubova – “Osmana” i Sarajevskog kluba. Bila mu je čudna i uloga sudije koji je, pored korištenja pištaljke, u ruci držao i štap, a, stojeći uglavnom oko centra igrališta, žučno je gestikulirao prema igračima. Primijetio je da je pištaljka značila neko komandiranje, a da je štap u ruci bio sredstvo za razvađanje igrača ako se pobiju. Vidio da su se igrači stalno svađali, a da je sudija sa štapom na njih vikao. Prvi fudbalski sudija kojeg je Čurić vidio bio je sarajevski obrtnik za proizvodnju šešira gospodin Kurc, a kojeg je jedne prilike prepoznao u šetnji po gradu Ulicom Kralja Aleksandra (današnja Titova, op.a.). Sjetio se da je upravo on bio čovjek s pištaljkom i štapom na jednoj od prvih fudbalskih utakmica u Sarajevu.

PROČITAJTE I...

Ovaj je feljton skroman doprinos i prilog fudbalskoj historiji naše države i u njemu su sadržane priče o “najvažnijoj sporednoj stvari na svijetu”. Dokumentarni spomenar na davno prohujalo vrijeme kada su mnogi ljubitelji fudbala odlazili na utakmice radi zabave i uživanja u artističkim potezima i golovima bivših fudbalskih asova od kojih mnogi nisu među živima, pa je i ovo podsjećanje na njih dokaz da nisu zaboravljeni

Nekadašnji golman fudbalske reprezentacije BiH prije nekoliko dana postao je dio stručnog štaba, trener golmana najboljeg fudbalskog tima naše zemlje. Već je tri godine Adnan Gušo i trener jedinstvene škole golmana koju je osnovao u Sarajevu u kojoj trenira stotinjak dječaka iz nekoliko bh. gradova

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!