“DAN D” ZA BOSANSKI STEĆAK

Uvrštavanje stećka na Listu UNESCO-a skoro je u potpunosti zasjenilo veliku obmanu, istovremeno obznanjenu definiciju o stećku koji je prvi put u povijesti promoviran kao “dio zajedničke tradicije i kulture naroda koji žive u četiri susjedne države”. Opijeni slavljem koje traje, mnogi još uvijek ne vide podvalu

Dana 15. jula 2016. godine stećak je uvršten na Listu UNESCO-a. Od tog dana pa do danas ne prestaju polemike. Da li je nominaciju stećka na Listu UNESCO-a trebala podnijeti isključivo Bosna i Hercegovina, ili BiH s Hrvatskom, Srbijom i Crnom Gorom? Iz kojeg se razloga to dogodilo i zašto povodom nominacije nije zatraženo mišljenje bosanskohercegovačkih naučnih institucija, ANUBiH, Instituta za istoriju, BANU‑a, “Preporoda”? Zašto su navedene institucije zaobiđene i da li je “svačiji stećak” ciljano “ničiji stećak”? Da li se međunarodnom nominacijom stećak ciljano otuđuje od Bosne i Hercegovine? Pritom, najvažnije pitanje koje se s tim u vezi postavlja jeste s kojom je naučnom argumentacijom promovirana do sada nepoznata definicija bosanskog stećka, po kojoj je stećak od 15. jula 2016. godine postao “dio zajedničke tradicije i kulture naroda koji žive u četiri susjedne države”? Na postavljena pitanja, prije svega, dužan je bio odgovoriti Dubravko Lovrenović, idejni tvorac nominacije. I dok se od Lovrenovića očekivao kritički otklon od proklamirane definicije, Lovrenović je odlučio da je – brani! Na portalu Tačno.net posljednju definiciju izrijekom brani “dostignućima savremene nauke u posljednjih 50 godina”. To znači da je mišljenje prof. dr. Husnije Kamberovića, bivšeg direktora Instituta za Istoriju u Sarajevu, da “stećak mora ostati bosanski”, samo pusta želja. Šumadijska šajkača, zagorski šeširić škrljak i cetinjska crvenkapa kariklija nadošle su na bosanski stećak, a nominacija se pretvorila u radikalan pseudonaučni zaokret ka srpsko‑hrvatsko-crnogorskom stećku.

Jedna od najvećih naučnih obmana u posljednjih 50 godina

Proces nominacije stećka na Listu UNESCO-a trajao je punih šest godina. U tom periodu srpsko-hrvatsko-crnogorsko prisvajanje stećka, putem njegove “multietničke” internacionalizacije, pomno je pripremano, planirano i prikrivano od naučne javnosti. U tom je periodu stećak još uvijek tretiran isključivo kao bosanskohercegovački kulturni spomenik, kao što i jeste, sve “do dana D”, kada je zvanično uvršten na Listu UNESCO-a. Dana 15. jula 2016. naprasno je promoviran kao “dio zajedničke tradicije i kulture naroda koji žive u četiri susjedne države”, čime je naučna i kulturna javnost prvi put saznala za jedno od “najvećih naučnih dostignuća u posljednjih 50 godina”. Čitaj: jednu od “najvećih naučnih obmana u posljednjih 50 godina”.

Na promociji trećeg izdanja Lovrenovićeve studije Stećci, koja se dogodila na polovini šestogodišnjeg perioda nominacije, 10. maja 2013. godine, Lovrenović je izjavio: “Stećci su bosanski i hercegovački i primarno srednjovjekovni. Oni i danas jesu, a uvijek će i biti, potencijalni izazov za ljude ovog podneblja i sa svim svojim golemim simboličkim kapitalom koji sadrže, upravo kao bosanski i hercegovački.” Međutim, izjava je deklarativna i nije iskrena. Lovrenović će sačekati prvu zgodnu priliku da ustvrdi da je stećak “dio zajedničke tradicije i kulture naroda koji žive u četiri susjedne države”, a ona će se ukazati na “dan D”, istoga dana kad stećak bude uvršten na Listu UNESCO-a, 15. jula 2016. godine.

Historičari o pojedinim povijesnim pitanjima imaju pravo na promjenu svojih mišljenja ukoliko su zasnovana na novim naučnim istraživanjima i novim i nepoznatim otkrićima, na osnovu kojih se valorizira određeni naučni problem. Međutim, u šestogodišnjem periodu međunarodne nominacije nikad i nigdje nije nastao niti jedan naučni rad koji bi validnom naučnom argumentacijom mogao promijeniti dotadašnju definiciju o bosanskohercegovačkoj pripadnosti stećka, posebno rad čija bi naučna težina mogla ishoditi u definiciji po kojoj je stećak “dio zajedničke tradicije i kulture naroda koji žive u četiri susjedne države”. Takvu težinu nema ni Lovrenovićeva studija Stećci, tim prije što i Dubravko Lovrenović u njenom trećem izdanju iz 2013. godine stećak definira “bosanskohercegovačkim kulturnim spomenikom”. Takvo mišljenje zadržat će do “dana D”.

Historija kao učiteljica života uči da se za datume objavljivanja vrlo osjetljivih odluka, čiji su stvarni ciljevi duboki i prikriveni, biraju svečarski datumi, kada je narod zaokupljen slavljem pa ne obraća pažnju na pozadinu i suštinu. Historijski primjer takvog datuma jeste Badnje veče pred pravoslavni Božić 6. januara 1929. godine, kada je obznanjena Šestojanuarska diktatura kralja Aleksandra Karađorđevića. Svečana božićna trpeza začinjena je čemerom od kojeg će poslije mahmurluka mnoge zaboljeti glava. Na sličan način, za vrlo osjetljivu i do sada nepoznatu definiciju o bosanskom stećku kao dijelu “tradicije i kulture naroda koji žive u četiri susjedne države”, odabran je “dan D”, 15. juli 2016. godine, dan kada je stećak zvanično uvršten na Listu UNESCO-a. Taj dan, sam po sebi, u kulturnoj historiji Bosne i Hercegovine jedan je od najvećih datuma i dostojan je slavlja. S oduševljenjem su ga dočekali i pozdravili svi mediji. Međutim, uvrštavanje stećka na Listu UNESCO-a skoro je u potpunosti zasjenilo veliku obmanu, istovremeno obznanjenu definiciju o stećku koji je prvi put u povijesti promoviran kao “dio zajedničke tradicije i kulture naroda koji žive u četiri susjedne države”. Opijeni slavljem koje traje mnogi još uvijek ne vide podvalu, da je dan obznane međunarodne nominacije upriličen kao najpogodniji i najbezbolniji dan kada će se “progutati” definicija kojom se stećak međunarodno svojata u mjeri u kojoj se do sada nikad nije svojatao.

Humanom ljudskom biću, a posebno znanstveniku, nije imanentno da se bavi ideološki, vjerski ili politički motiviranim podmetanjima, falsifikatima i podvalama. Nažalost, od toga nisu imuni historičari, pa su podvale u historijskoj znanosti vrlo česte. Kod Dubravka Lovrenovića posve je očita vjerska i ideološka motiviranost da podvaljuje i falsificira, a ona se ogleda kroz Lovrenovićev animozitet prema bosanskom nišanu koji se razvio iz bosanskoga stećka.

Lovrenovićev su problem nišani

U historiografiji Bosne i Hercegovine desetina eminentnih znanstvenika ukazala je na brojne memorijalne i kulturne veze između bosanskih stećaka i najstarijih bosanskih nišana, koji su se u kontinuitetu razvijali iz stećaka. Među njima su Šefik Bešlagić, Mehmed Mujezinović, Muhamed Hadžijahić, Alija Bejtić, Vladimir Ćorović, Vladislav Skarić, Petar Knol itd. Prve i u islamskom svijetu jedinstvene bosanske nišane izrađivali su bosanske taščije, srednjovjekovni klesari koji su prethodno klesali stećke s kojih su na nišane prenijeli brojne ukrase stećaka, ljudske i životinjske figure, srednjovjekovno oružje, bosančicu, kojom su ispisani najstariji muslimanski epitafi i koja se na bosanskim nišanima susreće do 1930. godine itd. Navedenim historičarima do “dana D” pripadao je i Dubravko Lovrenović. U studiji Stećci, uvažavajući i prihvatajući rezultate naučnih istraživanja Vladimira Ćorovića i Šefika Bešlagića, Dubravko Lovrenović piše: “Paralelno s prvim muslimanskim grobljima javljaju se u Bosni i prve varijante stećaka-nišana u izravnoj zavisnosti od oblika muslimanskih nadgrobnih spomenika”; “Srednjovjekovna mramorja i šehidska groblja često se nalaze jedna pored drugih, održavajući rodovsku svijest o tome da se članovi porodice obično sahranjuju na jednom groblju.” Međutim, s “danom D” i u skladu s revizionističkom definicijom o stećku, Dubravko Lovrenović se bez ikakvog obrazloženja odrekao “izravne zavisnosti stećak – nišan”. Odrekao se samog sebe i, vjerovatno u velikoj panici zbog toga što svojatanje stećka ne ide onako kako je planirano, na portalu Tačno.net požurio je da izjavi “da između stećaka i sepulkralne umjetnosti osmanskog razdoblja kontinuiteta jednostavno nema”.

Muslimanski nišani situirani pored stećaka za Dubravka Lovrenovića jesu veliki i nepremostiv problem. Ko se usudio donijeti bošnjačke nišane pored stećaka kad su stećci hrvatski, zbog čega u registru Lovrenovićeve studije Stećci uopće nema Bošnjaka, a Hrvati su zastupljeni u formi opširne definicije?! Stoga, Komisija za zaštitu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, kojom je Lovrenović vedrio i oblačio dva desetljeća, donijela je dvije odluke o zaštiti nekropola stećaka pored kojih su se nalazili nišani, a koji se u odlukama nedopustivo ignoriraju. Prva je odluka od 26. oktobra 2010. godine, kojom je pod nacionalnu zaštitu stavljena nekropola sa stećcima na lokalitetu Grebnice, u selu Bunčići u Radmilovića Dubravi, u općini Bileća. Ova će se nekropola kasnije naći i na Listi UNESCO-a. Kako o toj nekropoli informira Šefik Bešlagić, “na periferiji glavne skupine stećaka ima novijih pravoslavnih krstača, a nešto zapadno od te skupine ima i muslimanskih nišana”. Međutim, u odluci Komisije nišani se uopće ne spominju, premda se, u dispozitivu odluke, Komisija poziva na Šefika Bešlagića i njegovo naučno djelo u kojem su zastupljeni. Istovjetno je postupanje Komisije i s nekropolom u danas isključivo hrvatskom selu Sebešić, u općini Travnik. Istražujući nekropolu 1952. godine, na kojoj se nalazi 13 stećaka i 5 antropomorfnih spomenika, Paola Korošec je utvrdila da “pored srednjovjekovnih grobova ima i pojedinih muslimanskih”. Kao značajan nacionalni spomenik, nekropola je od strane Komisije stavljena pod zaštitu države. Međutim, premda se u dispozitivu odluke Komisija poziva na naučno djelo Paole Korošec, muslimanski grobovi pored stećaka također se ne spominju!?

Stećci i bosanski nišani memorijalni su signum bosanskohercegovačkog stanovništva i njegovog porijekla. Prema posljednjim rezultatima naučnih istraživanja autora ovog članka, u Bosni i Hercegovini se nalazi 175 (!) zajedničkih nekropola stećaka i nišana, ili koje su locirane u neposrednoj blizini. Posebno su značajna bosanska dovišta situirana uz nišane i stećke. Na 21 bosanskohercegovačkom lokalitetu Bošnjaci se još uvijek mole Bogu klanjajući pored stećaka i u sjeni najstarijih bosanskih nišana. Razumije se, ni jednu od ovih nekropola Komisija kojom je rukovodio Lovrenović nije stavila pod državnu zaštitu.

PROČITAJTE I...

Godine 1895. objavljen je roman Bez nade dvojice autora, Osmana Nuri Hadžića i Ivana Milićevića, Mostaraca koji su pisali pod zajedničkim pseudonimom Osman-Aziz. Ovaj višestruko značajan kulturološki fenomen u književnoj kritici prolazio je gotovo nezapaženo sve do pojave Muhsina Rizvića i njegove studije o preporodnoj književnosti

PRIDRUŽITE SE DISKUSIJI

Podržite nas na Facebooku!